Sạt lở bờ biển ở vùng Sóc Trăng cũ xảy ra không đều: có đoạn bờ vẫn bồi ra, có đoạn bị sóng khoét lùi vào, làm mất rừng phòng hộ, đe dọa đê biển, ao tôm và nhà cửa phía sau. Những đoạn được nhắc nhiều thuộc các xã ven biển của Vĩnh Châu và Trần Đề cũ, nay là các xã, phường ven biển của thành phố Cần Thơ.
Nguyên nhân không đơn giản là "biển dâng". Đó là sự kết hợp giữa phù sa sông về ít hơn, sóng và dòng ven bờ theo mùa gió, rừng phòng hộ bị mỏng đi, và cả những thay đổi do con người tạo ra trên bờ. Bài viết giải thích các nguyên nhân chính ở mức dễ hiểu, các cách ứng phó đang dùng, và những điều hộ dân sống sát biển nên lưu ý. Bài không đưa con số mét lở mỗi năm, vì số đo khác nhau theo từng đoạn và từng năm.
Bờ bùn khác bờ cát thế nào khi bị sóng đánh
Bờ biển cát ở miền Trung khi bị sóng đánh, cát bị cuốn đi rồi có thể được sóng mùa khác đưa trở lại. Bờ biển bùn như ở Sóc Trăng cũ thì khác: bùn mịn một khi bị sóng khuấy lên sẽ bị dòng nước mang đi xa, khó quay về đúng chỗ cũ. Bờ bùn giữ được nhờ hai thứ: phù sa mới liên tục lắng xuống, và rễ cây ngập mặn giữ đất.
Khi một trong hai thứ đó suy yếu, bờ bùn trở nên mong manh. Bãi phía trước đê thấp dần, sóng đến chân đê mạnh hơn, rễ cây non bị bật, bãi lại thấp thêm. Quá trình này có thể diễn ra âm thầm nhiều năm rồi bất ngờ thể hiện rõ trong một mùa gió chướng mạnh, khi một đoạn rừng hay một đoạn đê bị sóng phá.
Người dân ven biển thường nhận ra dấu hiệu sớm hơn các bản tin: hàng mắm ngoài cùng chết khô, rễ lộ trơ, mép bãi dựng đứng thành vách nhỏ thay vì thoai thoải, nước lớn tràn tới chân đê thường xuyên hơn trước. Những dấu hiệu này đáng được báo cho chính quyền xã để theo dõi.
Cũng cần nói rằng không phải đoạn bờ nào cũng lở. Ở một số đoạn khác, bãi vẫn bồi, rừng vẫn mở rộng. Bức tranh bồi – lở xen kẽ này khiến việc nói chung chung "bờ biển Sóc Trăng đang mất dần" vừa đúng vừa chưa đủ; điều quan trọng là biết đoạn bờ mình đang sống thuộc loại nào.
Những nguyên nhân chính
Phù sa về ít hơn. Lượng phù sa sông Mê Kông đưa về đồng bằng được nhiều nghiên cứu cho là đã giảm so với trước, do các hồ chứa thủy điện ở thượng nguồn giữ lại bùn cát và do khai thác cát trên sông. Ít phù sa thì bãi không được bồi bù cho phần bị sóng lấy đi.
Sóng và dòng ven bờ theo mùa. Mùa gió chướng, sóng từ hướng đông bắc đánh vào bờ mạnh hơn, dòng ven bờ cuốn bùn đi theo hướng tây nam. Đoạn bờ nào nằm ở góc đón sóng trực tiếp sẽ chịu nặng hơn đoạn bờ được che chắn.
Rừng phòng hộ mỏng đi. Nơi rừng bị chặt để làm ao tôm hay bị sóng phá dần, bờ mất lớp đệm. Ngược lại, nơi còn rừng dày thường ổn định hơn rõ rệt.
Mực nước biển và triều cường. Mực nước biển dâng dần cùng những đợt triều cường cao bất thường làm sóng đánh lên cao hơn trên mái đê, gây xói chân đê, tràn nước vào phía trong.
Tác động trên bờ. Đắp bờ, làm cống, đào kênh, xây dựng sát mép biển có thể làm dòng chảy cục bộ thay đổi, khiến đoạn này được che nhưng đoạn bên cạnh bị xói nặng hơn. Đây là lý do các công trình ven biển cần được tính toán chung, không làm đơn lẻ.
Các cách ứng phó đang được dùng
Ở vùng ven biển đồng bằng nói chung và vùng Sóc Trăng cũ nói riêng, có mấy nhóm giải pháp thường được dùng, mỗi cách có chỗ mạnh, chỗ yếu riêng:
| Giải pháp | Cách làm | Điểm mạnh | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Hàng rào giảm sóng | Cắm hàng cọc tre, cừ tràm hoặc vật liệu khác song song bờ, cách chân đê một khoảng | Rẻ, nhanh, giữ bùn để bãi bồi lên | Vật liệu tre, tràm mục sau vài năm, phải làm lại |
| Kè cứng | Kè bê tông, đá, cấu kiện đúc sẵn ở đoạn sạt nặng | Bảo vệ ngay vị trí xung yếu | Đắt, có thể làm xói đoạn kế bên, không tự bồi |
| Đê ngầm, đê tách sóng | Công trình đặt ngoài bãi để giảm sóng trước khi vào bờ | Giảm sóng từ xa, tạo vùng lặng cho bùn lắng | Cần thiết kế kỹ, chi phí lớn |
| Trồng rừng ngập mặn | Trồng mắm, đước sau khi bãi đã ổn định | Tự lớn, tự mở rộng, có lợi ích sinh kế | Cần nhiều năm, cây non dễ chết ở bãi đang lở |
| Lùi tuyến đê, dời dân | Xây đê mới phía trong, di dời hộ dân ở vùng nguy hiểm | Tránh rủi ro lâu dài | Ảnh hưởng lớn đến đời sống, đất đai |
Thực tế thường kết hợp nhiều cách: hàng rào giảm sóng để bãi bồi lại, trồng rừng phía sau hàng rào, kè cứng ở những điểm xung yếu nhất. Việc chọn giải pháp nào cho đoạn nào là việc của cơ quan chuyên môn, dựa trên khảo sát địa hình và thủy văn từng khu vực.
Mùa nào bờ biển dễ sạt nhất
Ở vùng ven biển phía đông của đồng bằng, giai đoạn nguy hiểm thường là mùa gió chướng, kéo dài từ khoảng cuối năm đến đầu năm sau, khi gió đông bắc thổi mạnh đều, sóng lớn liên tục đánh vào bờ. Nếu đợt gió mạnh trùng với con nước rong hay triều cường cao, sóng leo lên cao hơn trên mái đê và bãi, mức xói tăng rõ.
Mùa gió tây nam, khoảng giữa năm, bờ biển phía đông được che hơn, sóng nhỏ hơn, đây thường là thời gian các công trình hàng rào, kè được thi công hoặc sửa chữa. Tuy vậy, áp thấp, dông lốc vẫn có thể gây sóng lớn bất thường.
Với hộ dân sát biển, nên chú ý các bản tin dự báo gió mạnh trên biển và triều cường của cơ quan khí tượng, đặc biệt vào các tháng cuối năm âm lịch. Đó là lúc kiểm tra lại bờ bao ao tôm, chằng chống mái nhà và chuẩn bị phương án đưa người già, trẻ nhỏ vào nơi an toàn khi có cảnh báo.
Hộ dân sống sát biển nên làm gì
Sạt lở là chuyện lớn cần nhà nước đầu tư, nhưng mỗi hộ dân vẫn có những việc tự làm được để giảm thiệt hại:
- Theo dõi dấu hiệu: mép bãi dựng đứng, rừng ngoài cùng chết, nứt trên mặt đê, nước tràn qua đê ở con nước lớn. Thấy là báo ngay cho trưởng ấp, ủy ban xã.
- Không tự ý đào, đắp sát mép biển: đào đất bãi để đắp bờ ao, chặt cây rừng phòng hộ đều làm bờ yếu đi, và thường vi phạm quy định.
- Giữ hàng rào giảm sóng: không nhổ cọc, không cho ghe xuồng va vào; hàng rào hư một đoạn thì sóng xoáy vào đúng đoạn đó.
- Chuẩn bị cho mùa gió chướng: gia cố bờ bao, chằng mái, để giấy tờ quan trọng trong túi chống nước ở chỗ cao.
- Hỏi về quy hoạch: trước khi xây nhà mới, mua đất gần biển, hỏi chính quyền xã về hành lang bảo vệ bờ biển và kế hoạch đê điều, tránh xây vào vùng có thể phải di dời.
Khi có lệnh di dời khẩn cấp vì sạt lở hay thời tiết nguy hiểm, nên chấp hành ngay. Nhà cửa có thể sửa, người thì không.
Với người ở xa có nhà, có đất ven biển cho người thân trông, nên giữ liên lạc thường xuyên trong mùa gió chướng và nhắc người ở nhà nghe theo hướng dẫn của chính quyền. Ảnh chụp tình trạng bờ, đê qua từng mùa cũng là tư liệu có ích khi cần làm việc với cơ quan chức năng về đất đai, bồi thường hay hỗ trợ.
Sạt lở bờ biển khác sạt lở bờ sông
Ở vùng Sóc Trăng cũ còn có sạt lở bờ sông, như dọc sông Hậu, bờ các cù lao, ven các kênh lớn. Sạt lở bờ sông thường xảy ra đột ngột, một đoạn bờ sụp xuống cuốn theo nhà, cây, đường, nhất là vào mùa nước lớn hoặc lúc nước rút nhanh. Nguyên nhân liên quan đến dòng chảy xoáy, khai thác cát, tải trọng nhà cửa xây sát bờ.
Sạt lở bờ biển thì thường diễn ra dần dần, theo mùa, trên đoạn dài hơn. Cả hai đều nguy hiểm, nhưng cách ứng phó khác nhau. Khi đọc tin "sạt lở ở Sóc Trăng", nên xem là bờ sông hay bờ biển để hiểu đúng mức độ và nguyên nhân.
Nếu bạn đang ở ven sông, những dấu hiệu cần để ý là vết nứt chạy dọc bờ, mặt đất lún, cây ven bờ nghiêng ra sông, nước xoáy bất thường sát bờ. Gặp những dấu hiệu này, hãy rời khỏi khu vực và báo chính quyền địa phương. Đừng đứng xem hay quay phim sát mép bờ đang nứt; nhiều vụ sụp bờ xảy ra rất nhanh, chỉ trong ít phút.
Đê biển: lớp bảo vệ cuối cùng
Dọc bờ biển vùng Sóc Trăng cũ có tuyến đê biển chạy song song với bờ, phía trước là rừng phòng hộ và bãi bồi, phía sau là ruộng, ao tôm, nhà cửa. Đê được đắp bằng đất, nhiều đoạn được gia cố mái bằng bê tông hoặc đá, mặt đê làm đường đi. Với người ven biển, đê không chỉ là công trình mà còn là con đường đi chợ, đi học, chở hàng mỗi ngày.
Đê chỉ làm tốt việc khi có lớp đệm phía trước. Nếu bãi và rừng trước đê mất, sóng đánh thẳng vào mái đê, xói chân đê, và mỗi mùa gió chướng lại có đoạn phải sửa. Ở những đoạn đó, người ta phải làm kè bảo vệ mái, hoặc trong trường hợp nặng phải đắp tuyến đê mới lùi vào phía trong.
Hộ dân có đất, có ao sát chân đê nên biết rằng khu vực quanh đê có hành lang bảo vệ theo quy định về đê điều; đào ao, đắp bờ, làm nhà sát chân đê có thể bị hạn chế. Trước khi làm bất cứ công trình gì gần đê, hãy hỏi ủy ban xã hoặc đơn vị quản lý đê điều. Khi phát hiện đê nứt, thấm, sụt, hãy báo ngay vì đó là dấu hiệu nguy hiểm, nhất là trước mùa triều cường.
Câu hỏi thường gặp
Bờ biển Sóc Trăng cũ mỗi năm bị lở bao nhiêu mét?
Mức sạt lở khác nhau rất nhiều theo từng đoạn và từng năm, có đoạn còn bồi ra. Trang không đưa con số chung vì dễ gây hiểu sai. Số liệu cụ thể nên tham khảo báo cáo của cơ quan chuyên môn về đê điều, phòng chống thiên tai của thành phố Cần Thơ.
Hàng rào cọc tre ngoài biển dùng để làm gì?
Đó là hàng rào giảm sóng, cắm song song với bờ để làm sóng yếu đi và giữ bùn lại phía sau. Khi bãi bồi lên đủ cao, người ta trồng rừng ngập mặn phía trong hàng rào. Vật liệu tre, tràm mục dần nên phải sửa chữa, làm lại định kỳ.
Kè bê tông có phải giải pháp tốt nhất không?
Kè cứng bảo vệ tốt điểm xung yếu nhưng đắt và có thể làm xói đoạn bờ kế bên, lại không tự bồi như rừng. Các chuyên gia thường khuyên kết hợp kè ở điểm nguy hiểm với hàng rào giảm sóng và rừng phòng hộ ở các đoạn khác.
Mua đất gần biển Vĩnh Châu có rủi ro gì?
Rủi ro chính là sạt lở, nằm trong hành lang bảo vệ bờ biển hoặc vùng quy hoạch đê điều, có thể bị hạn chế xây dựng hay phải di dời. Trước khi mua, nên hỏi ủy ban xã, phường về quy hoạch và kiểm tra thông tin thửa đất tại cơ quan đất đai.
Khi có cảnh báo sạt lở, người dân cần làm gì?
Chấp hành hướng dẫn của chính quyền và lực lượng chức năng, di chuyển người già, trẻ nhỏ đến nơi an toàn trước, mang theo giấy tờ quan trọng. Không quay lại khu vực nguy hiểm để lấy đồ khi chưa có thông báo an toàn.