Mỗi mùa khô, khi lượng nước sông Hậu từ thượng nguồn giảm và gió chướng thổi từ biển vào, nước mặn theo các cửa sông và kênh rạch lấn sâu vào đất liền vùng Sóc Trăng cũ. Mặn ảnh hưởng nước sinh hoạt, ruộng lúa, vườn cây, và mức độ khác nhau rất nhiều giữa các năm. Có năm chỉ vùng ven biển bị ảnh hưởng; có năm hạn mặn nặng, mặn vào sâu tới những nơi lâu nay vẫn ngọt.
Bài này giải thích mặn vào theo đường nào, vì sao năm nặng năm nhẹ, cách đọc bản tin độ mặn, và những việc một gia đình nên chuẩn bị trước mùa khô. Bài không đưa con số độ mặn hay ranh mặn cụ thể, vì các con số đó thay đổi theo từng năm, từng tuần; thông tin chính xác cần lấy từ bản tin của cơ quan khí tượng thủy văn và ngành nông nghiệp tại thời điểm đó. Với người ở xa có người thân ở vùng ven biển, bài cũng giúp hiểu vì sao mỗi mùa khô gia đình ở quê lại lo chuyện nước nhiều đến vậy.
Nước mặn vào đất liền theo đường nào
Vùng Sóc Trăng cũ giáp biển ở phía đông và đông nam, có các cửa sông lớn là Định An, Trần Đề của sông Hậu và cửa Mỹ Thanh. Mùa mưa, nước ngọt từ sông Hậu đổ ra mạnh, đẩy nước mặn ra xa. Mùa khô, dòng nước ngọt yếu đi; mỗi lần triều lên, nước biển theo các cửa sông đi ngược vào, và lần nào cũng vào sâu hơn một chút khi lượng nước thượng nguồn tiếp tục giảm.
Từ sông lớn, nước mặn đi tiếp vào mạng kênh rạch chằng chịt. Sông Mỹ Thanh dẫn mặn vào vùng Mỹ Xuyên, Trần Đề cũ; các kênh nối với sông Hậu đưa mặn vào Long Phú, Kế Sách khi mặn trên sông Hậu lên cao. Những vùng nằm xa cửa sông, giữa các vùng ngọt hóa có cống đập bao quanh, thường được bảo vệ tốt hơn.
Ngoài nước mặt, nhiều vùng ven biển còn có nước ngầm tầng nông nhiễm mặn hoặc lợ, nên giếng đào, giếng khoan nông cũng có thể bị mặn trong mùa khô. Đó là lý do người dân vùng giồng cát Vĩnh Châu từ lâu quen trữ nước mưa và cẩn thận với nguồn giếng.
Vì sao có năm mặn nặng, năm mặn nhẹ
Lượng nước thượng nguồn. Mùa mưa trước đó ở lưu vực sông Mê Kông ít mưa, lũ nhỏ, hoặc các hồ chứa thượng nguồn tích nước nhiều, thì nước về đồng bằng mùa khô năm sau ít, mặn vào sâu hơn.
Gió chướng. Gió đông bắc thổi mạnh và kéo dài đẩy nước biển dồn vào bờ và vào sâu các cửa sông. Những đợt gió chướng mạnh trùng con nước rong thường là lúc mặn tăng nhanh.
Con nước theo chu kỳ trăng. Quanh rằm và mùng một âm lịch là con nước rong, triều lên cao, mặn đẩy vào sâu. Quanh thượng huyền, hạ huyền là con nước kém, mặn lùi lại phần nào.
Mùa khô dài hay ngắn. Mưa đầu mùa đến sớm thì mặn được đẩy lùi sớm; mưa trễ thì thời gian chịu mặn kéo dài, thường đến tháng tư, tháng năm dương lịch.
Công trình thủy lợi. Hệ thống cống, đê bao vận hành tốt giúp giữ ngọt cho vùng phía trong. Nhưng khi đóng cống lâu, nước trong vùng bao có thể thiếu và tù đọng, nên vận hành cống là việc phải tính toán theo từng đợt.
Những năm hạn mặn được nhắc nhiều
Người dân đồng bằng thường nhắc đến các mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 như những năm hạn mặn nặng nề, khi mặn vào sâu bất thường trên nhiều cửa sông, nhiều địa phương phải công bố tình trạng thiên tai, hỗ trợ nước sinh hoạt cho người dân. Vùng Sóc Trăng cũ cũng nằm trong vùng bị ảnh hưởng của các đợt này.
Những năm ấy để lại bài học: không thể chờ đến khi thấy nước mặn trong lu mới lo. Sau các đợt hạn mặn lớn, nhiều nơi đầu tư thêm cống ngăn mặn, hồ trữ nước, nâng cấp hệ thống cấp nước tập trung; nhiều hộ mua thêm bồn chứa, lu khạp. Ngành nông nghiệp cũng khuyến cáo xuống giống sớm, né mặn, chuyển đổi cây trồng ở những vùng thường xuyên chịu mặn.
Trang không nêu số liệu độ mặn hay chiều dài xâm nhập của các năm này, vì các nguồn khác nhau có thể đo ở các trạm khác nhau. Nếu cần số liệu cho học tập hay công việc, hãy tìm báo cáo của cơ quan khí tượng thủy văn và ngành nông nghiệp vùng đồng bằng.
Đọc bản tin độ mặn sao cho đúng
Vào mùa khô, cơ quan khí tượng thủy văn và ngành nông nghiệp ra bản tin độ mặn định kỳ. Để đọc đúng, nên chú ý mấy điểm:
- Đơn vị: độ mặn thường ghi bằng phần nghìn (‰) hoặc gam muối trên một lít nước (g/l). Hai cách ghi xấp xỉ nhau về ý nghĩa, nhưng nên đọc kỹ bản tin dùng đơn vị nào.
- Tên trạm đo: độ mặn khác nhau rất nhiều theo vị trí. Một trạm gần cửa biển mặn cao không có nghĩa con kênh trước nhà bạn cũng mặn bằng. Tìm trạm gần nơi mình nhất.
- Thời điểm đo: độ mặn trong ngày lên cao nhất lúc triều lên, thấp hơn lúc triều xuống. Bản tin thường nêu giá trị cao nhất trong ngày hoặc trong kỳ.
- Ngưỡng khuyến cáo: ngành nông nghiệp thường đưa ngưỡng độ mặn tối đa để lấy nước tưới cho từng loại cây. Làm theo khuyến cáo của cán bộ nông nghiệp địa phương, không tự đoán.
- Xu hướng: bản tin thường cho biết mặn đang tăng hay giảm trong những ngày tới. Đây là thông tin quan trọng để quyết định bơm nước vào ruộng hay chờ.
Nhiều hộ làm vườn, làm lúa ở vùng ven mặn đã tự trang bị bút đo độ mặn cầm tay để kiểm tra nước trước khi bơm. Đây là dụng cụ đơn giản, giúp tránh việc bơm nhầm nước mặn vào vườn.
Gia đình chuẩn bị nước ngọt trước mùa khô
Với nước sinh hoạt, chuẩn bị sớm luôn tốt hơn chạy theo. Trình tự dưới đây là cách nhiều hộ ở vùng ven biển vẫn làm:
- Ước lượng nhu cầu: tính số người, nhu cầu uống, nấu ăn, tắm giặt trong những tuần cao điểm mặn. Nước uống và nấu ăn là ưu tiên số một.
- Trữ nước mưa cuối mùa mưa: vệ sinh máng xối, lu, bồn trước; hứng nước mưa sạch vào những trận cuối mùa, đậy kín, tránh muỗi đẻ trứng.
- Kiểm tra nguồn nước máy: nếu nhà có nước máy, hỏi đơn vị cấp nước về khả năng cấp trong mùa khô, giờ cấp có thay đổi không, và trữ thêm phòng khi gián đoạn.
- Kiểm tra giếng: thử độ mặn nước giếng trước mùa khô và định kỳ trong mùa; giếng nhiễm mặn chỉ dùng cho việc không cần nước ngọt.
- Dùng nước tiết kiệm có thứ tự: nước ngọt cho ăn uống; nước lợ nhẹ cho lau rửa; tận dụng nước đã dùng để tưới cây chịu mặn.
Nếu dùng máy lọc nước, cần biết máy có khả năng khử mặn hay không; nhiều máy lọc gia đình chỉ lọc cặn, không lọc được muối. Hỏi kỹ thông số trước khi mua.
Nước trữ lâu ngày cũng cần được giữ sạch: đậy kín, thả cá bảy màu hoặc dùng nắp lưới để chống muỗi, định kỳ súc rửa lu bồn khi nước đã cạn. Mùa khô cũng là mùa sốt xuất huyết hay bùng phát ở nhiều vùng, và lu nước hở là nơi muỗi đẻ trứng quen thuộc. Trẻ nhỏ trong nhà nên được dặn không nghịch nắp bồn chứa.
Mặn và chuyện làm ăn trên ruộng vườn
Với lúa, mặn vào lúc cây đang trổ có thể làm lép hạt, giảm năng suất nặng. Vì vậy ngành nông nghiệp thường khuyến cáo lịch xuống giống né mặn cho vụ đông xuân ở các vùng có nguy cơ. Với vườn cây ăn trái như ở Kế Sách, Cù Lao Dung, tưới nhầm nước mặn có thể làm cây rụng lá, chết cây sau nhiều năm chăm sóc. Với ao tôm nước lợ, độ mặn lại là thông số cần giữ trong khoảng phù hợp, không phải kẻ thù.
Chính vì mặn vừa là rủi ro vừa là tài nguyên, vùng Sóc Trăng cũ có cả vùng ngọt hóa trồng lúa, vườn, và vùng nước lợ nuôi tôm, xen giữa là các mô hình luân canh lúa – tôm. Chuyện chọn cây con theo nước thuộc mục nông sản của trang; ở đây chỉ nhấn mạnh: người làm ruộng vườn ven mặn cần theo dõi bản tin mặn sát như theo dõi thời tiết.
Khi có đợt mặn bất thường, hãy liên hệ cán bộ nông nghiệp ở xã để nhận khuyến cáo kịp thời về lấy nước, vận hành cống và chăm sóc cây trồng, thay vì làm theo tin đồn trên mạng.
Với người mua bán đất vườn ở vùng ven mặn, câu hỏi nên đặt trước là: khu đất đó có nằm trong vùng được cống bao giữ ngọt không, mấy năm hạn nặng gần đây vườn có bị ảnh hưởng không. Hỏi hàng xóm lâu năm thường cho câu trả lời thật hơn mọi lời quảng cáo.
Nước sinh hoạt ở vùng giồng cát và cù lao
Người ở vùng giồng cát ven biển Vĩnh Châu, Trần Đề và ở phần đuôi Cù Lao Dung có kinh nghiệm trữ nước lâu đời hơn người ở vùng trong. Trước khi có nước máy, mỗi nhà đều có hàng lu, khạp sành đặt dưới mái hiên để hứng nước mưa, uống dần qua mùa khô. Nước giếng trên giồng cát có nơi ngọt, có nơi lợ, và người trong xóm thường biết rõ giếng nào dùng được cho việc gì.
Ngày nay, hệ thống cấp nước tập trung đã phủ nhiều khu dân cư, bồn nhựa, bồn inox thay dần lu sành. Nhưng ở các ấp xa, nhà nằm rải rác dọc đê, nước máy chưa tới hoặc áp lực yếu vào mùa khô. Những hộ này vẫn dựa vào nước mưa trữ, nước giếng, và trong những năm hạn nặng là các đợt cấp nước miễn phí bằng xe bồn, ghe chở nước của chính quyền và các tổ chức.
Trên cù lao, nước sông bao quanh nhưng chưa chắc dùng được. Mùa khô, phần đuôi cù lao gần biển có thể nhiễm mặn trong nhiều tuần. Người lên cù lao ở lâu vào mùa khô nên hỏi chủ nhà về nguồn nước, và mang theo nước uống nếu cần. Nói chung, ở vùng ven mặn, cách nghĩ an toàn là: nước ngọt là thứ phải để dành, không phải thứ có sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Sóc Trăng cũ mặn nhất vào tháng nào?
Thường mặn tăng dần từ khoảng tháng mười hai, tháng một dương lịch và lên cao trong khoảng tháng hai đến tháng tư, tùy năm. Thời điểm cụ thể khác nhau theo lượng nước thượng nguồn và gió chướng; nên theo dõi bản tin độ mặn của cơ quan chuyên môn mỗi mùa khô.
Nước giếng bị mặn có đun sôi để uống được không?
Không. Đun sôi chỉ diệt vi khuẩn, không làm giảm lượng muối, thậm chí nước bay hơi làm nước còn lại mặn hơn. Nước nhiễm mặn cần thiết bị khử mặn chuyên dụng mới uống được. Tốt nhất dùng nước mưa trữ sạch hoặc nước máy cho ăn uống.
Làm sao biết nước kênh trước nhà có mặn không?
Cách chắc chắn là đo bằng bút đo độ mặn cầm tay, giá không quá đắt và dễ dùng. Nếu không có, có thể hỏi cán bộ nông nghiệp xã hoặc người dân quanh vùng đang đo. Nếm thử chỉ phát hiện được khi nước đã mặn khá rõ.
Cống ngăn mặn đóng thì ghe xuồng đi lại thế nào?
Khi cống đóng để ngăn mặn, ghe xuồng không qua được tại cống đó, phải chờ giờ mở cống hoặc đi đường khác. Lịch vận hành cống thường được thông báo cho người dân trong vùng; nếu cần đi lại bằng đường thủy, nên hỏi trước ở địa phương.
Mặn năm nay có nặng như năm 2020 không?
Không ai biết chắc trước nhiều tháng. Cơ quan khí tượng thủy văn có dự báo xu hướng mặn đầu mùa khô và cập nhật thường xuyên. Bạn nên đọc dự báo chính thức gần nhất thay vì tin vào lời đồn hay so sánh cảm tính.