Khi thăm chùa Khmer ở Sóc Trăng, bạn cần nhớ năm điều cốt lõi: ăn mặc kín đáo, bỏ giày dép trước khi vào chính điện và sala, không chạm đầu người khác, phụ nữ không chạm trực tiếp vào các vị sư, và hỏi trước khi chụp ảnh người. Làm đúng năm điều này, bạn gần như không bao giờ khiến người trong chùa phật lòng.
Chùa Khmer là nơi sinh hoạt của các vị sư và của cả cộng đồng trong sóc, không phải điểm du lịch thuần tuý. Người Khmer hiếu khách và hiếm khi nhắc nhở gay gắt, nên chính khách phải tự biết. Bài này gom các phép ứng xử thường được người trong cộng đồng nhắc đến, chia theo từng tình huống bạn sẽ gặp từ cổng chùa đến lúc ra về.
Trang phục: mặc gì khi đến chùa
Trang phục là điều đầu tiên người trong chùa nhìn thấy, và cũng là điều dễ làm đúng nhất.
- Áo có tay, che vai; tránh áo hai dây, áo ba lỗ, áo hở lưng, áo quá mỏng.
- Quần dài hoặc váy dài qua gối; tránh quần short, váy ngắn, đồ bơi, đồ tập.
- Màu nhã nhặn được ưa hơn màu quá chói; trong dịp tưởng nhớ như Sene Đôl Ta nên chọn màu trầm.
- Giày dép dễ tháo, vì bạn sẽ phải bỏ ra nhiều lần trước các bậc thềm.
- Mang theo một chiếc khăn choàng hay áo khoác mỏng để che vai khi cần, nhất là nếu bạn đi chơi cả ngày, ghé chùa xen giữa các điểm khác.
- Đội nón, mũ đi trong sân được, nhưng bỏ ra khi vào chính điện, sala hoặc khi đứng nói chuyện với các vị sư.
Một số chùa có sẵn khăn, áo choàng cho khách mượn, nhưng không nên trông chờ vào điều đó. Mùa nắng nóng ở Sóc Trăng có thể khiến bạn muốn mặc mát, khi ấy chọn vải mỏng, rộng nhưng vẫn kín sẽ dễ chịu hơn áo ngắn.
Từ cổng vào chính điện: bỏ dép, đi đứng, ngồi
Bỏ giày dép. Trước khi bước lên bậc thềm chính điện hay vào sala, bỏ giày dép ở dưới, xếp gọn sang một bên. Nếu thấy hàng dép của người khác, đặt dép mình cạnh đó. Đừng mang giày lên thềm "chỉ một chút để chụp ảnh".
Đi nhẹ, nói nhỏ. Trong khuôn viên, nhất là quanh chính điện và khu tháp cốt, đi chậm, nói nhỏ, không chạy nhảy, không bật nhạc từ điện thoại. Trẻ em đi cùng cần được nhắc trước.
Ngồi đúng tư thế. Khi ngồi trên sàn chính điện hay sala, ngồi xếp chân sang một bên hoặc quỳ gối, không duỗi thẳng chân hướng về phía tượng Phật, các vị sư hay người lớn tuổi. Chĩa bàn chân vào người khác bị coi là bất kính.
Không đi vòng ra sau tượng. Trong chính điện, khách chỉ nên đứng hoặc ngồi phía trước, không đi vòng ra sau bệ tượng, không chạm vào tượng và đồ thờ, không leo lên bệ để chụp ảnh.
Tránh khu sinh hoạt riêng. Tăng xá, bếp, kho, nhà ghe là khu sinh hoạt và cất giữ của chùa. Không tự ý vào nếu chưa được mời.
Gặp các vị sư: chào hỏi và giữ khoảng cách đúng mực
Khi gặp các vị sư, cách chào phổ biến là chắp hai tay trước ngực, hơi cúi đầu. Không cần nói nhiều, một lời chào nhỏ là đủ. Khi nói chuyện, đứng hoặc ngồi thấp hơn một chút, không đứng chống nạnh hay khoanh tay trước ngực, không vỗ vai các vị sư.
Với phụ nữ, có một điều quan trọng: không chạm trực tiếp vào các vị sư, kể cả bắt tay hay đưa đồ từ tay sang tay. Nếu muốn dâng hay đưa vật gì, đặt lên bàn, lên khay hoặc tấm vải để sư nhận, hoặc nhờ một người đàn ông trao giúp. Đây là quy tắc của nhà chùa, không mang ý coi thường phụ nữ, và người Khmer rất để ý điều này.
Tránh chụp ảnh tự sướng ôm vai, khoác tay các vị sư hay các chú tiểu. Nếu muốn chụp ảnh cùng, hãy hỏi và đứng cạnh một cách trang nghiêm. Không mời sư đồ uống có cồn, không mời ăn sau giờ trưa, vì theo nếp sinh hoạt, các vị sư thường không dùng bữa vào buổi chiều tối.
Nếu bạn muốn hỏi về lịch sử chùa, kiến trúc hay lễ hội, các vị sư thường vui lòng trò chuyện khi có thời gian. Hỏi nhẹ nhàng, lắng nghe, không tranh luận về chuyện đúng sai trong phong tục của người khác.
Tình huống thường gặp: nên và tránh
Bảng gom các tình huống khách tham quan hay gặp nhất ở chùa Khmer vùng Sóc Trăng.
| Tình huống | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Muốn chụp ảnh kiến trúc | Chụp khuôn viên, mái, cổng từ sân | Leo lên bệ, lên tháp cốt, tựa vào tượng |
| Muốn chụp ảnh người | Hỏi trước, chụp từ khoảng cách vừa phải | Chụp cận mặt người đang làm lễ, chụp lén |
| Đến lúc có nghi lễ | Đứng hoặc ngồi phía sau, tắt chuông điện thoại | Đi xuyên qua giữa hàng người đang lễ |
| Thấy trẻ con trong chùa | Chào, cười, trò chuyện | Xoa đầu trẻ, vì đầu được xem là phần trang trọng |
| Được mời ăn uống | Nhận bằng hai tay, nếm một ít | Từ chối thẳng thừng, chê món ăn |
| Muốn đóng góp | Bỏ vào hòm công đức hoặc gửi ban quản trị | Đưa tiền trực tiếp vào tay sư nếu là phụ nữ |
| Gặp người tự nhận hướng dẫn rồi đòi tiền | Từ chối nhẹ nhàng, hỏi người trong chùa | Tranh cãi to tiếng trong khuôn viên |
Danh sách không nhằm làm khách ngại ngần. Phần lớn người Khmer rất cởi mở, sẵn lòng chỉ dẫn nếu bạn hỏi. Chỉ cần thái độ tôn trọng và chịu quan sát người địa phương, bạn sẽ biết nên làm gì.
Chụp ảnh và quay phim: chừng mực là được đón chào
Phần lớn chùa ở Sóc Trăng cho phép chụp ảnh khuôn viên, kiến trúc, cảnh quan. Mái chính điện, cổng chùa, hàng thốt nốt đều là khung hình đẹp, và người trong chùa thường vui khi thấy khách khen chùa mình. Vấn đề chỉ đến khi máy ảnh chĩa vào người, vào nghi lễ, hoặc khi người chụp tạo dáng thiếu chừng mực.
Bên trong chính điện, nhất là khi có nghi lễ, nên hỏi trước. Nếu được phép, tắt đèn flash, chụp nhanh, không đứng chắn lối. Không chụp cận mặt các vị sư đang tụng, người già đang khấn. Với trẻ em, hỏi người lớn đi cùng trước khi chụp.
Flycam ngày càng phổ biến, nhưng bay trên khuôn viên chùa khi có đông người, có lễ là gây phiền và có thể nguy hiểm. Nếu muốn quay từ trên cao, hỏi ban quản trị chùa, chọn giờ vắng, giữ khoảng cách với đàn dơi ở chùa Dơi và với các tháp. Người làm nội dung trên mạng nên tránh dựng cảnh, đặt tiêu đề giật gân hay mô tả chùa theo kiểu huyền bí.
Dịp lễ hội: đông vui nhưng vẫn là của cộng đồng
Dịp Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok, Kathina, chùa đông người, không khí cởi mở, khách dễ được mời tham gia. Đó là lúc thú vị nhất để đến, nhưng cũng là lúc cần chú ý nhất. Phần nghi lễ diễn ra trang nghiêm, chỉ đứng xem; phần hội như múa Rom vong, trò chơi, té nước thì có thể tham gia khi được mời.
Đừng giành chỗ của người địa phương ở những vị trí quan trọng trong lễ, như hàng ghế đầu ở sala, chỗ đứng sát nơi rước. Đừng tự ý cầm hay di chuyển đồ lễ, cờ phướn, đèn. Trong những ngày đông, giữ đồ cá nhân cẩn thận, hẹn điểm gặp với người đi cùng.
Sau lễ, sân chùa thường bừa bộn. Mang rác của mình về hoặc bỏ đúng chỗ là việc nhỏ nhưng được người trong chùa nhìn thấy và nhớ. Nhiều nhóm khách quen với cộng đồng Khmer còn ở lại phụ dọn dẹp, và đó là cách nhanh nhất để từ khách lạ trở thành người quen của sóc.
Vì sao những phép tắc này quan trọng
Mỗi phép tắc ở trên có lý do trong văn hoá Khmer. Đầu được xem là phần trang trọng nhất của cơ thể, bàn chân là phần thấp nhất, nên chạm đầu người khác hay chĩa chân vào người, vào tượng đều là bất kính. Các vị sư giữ nếp sinh hoạt riêng, trong đó có việc giữ khoảng cách với phụ nữ và không ăn sau giờ trưa. Chính điện là khu vực trang nghiêm, giày dép mang bụi đường không được đưa vào.
Hiểu lý do giúp bạn ứng xử tự nhiên chứ không phải học thuộc danh sách. Gặp tình huống không có trong bài, cứ tự hỏi: việc này có làm người trong chùa thấy chỗ thiêng liêng của họ bị coi nhẹ không. Nếu có, đừng làm; nếu không chắc, hỏi.
Ứng xử đúng không chỉ là phép lịch sự cá nhân. Ở vùng ba dân tộc như Sóc Trăng, cách người ngoài đối xử với chùa Khmer góp phần vào sự tin cậy giữa các cộng đồng. Một vị khách lễ phép để lại ấn tượng tốt không chỉ cho riêng mình mà cho cả những người đến sau.
Ghé chùa làng và nhà người Khmer: vài điều thêm
Chào người đầu tiên bạn gặp. Ở chùa làng ít khách, sự xuất hiện của người lạ được chú ý ngay. Chào người lớn tuổi đang ngồi ở sala hay người đang quét sân, hỏi có được vào xem không. Lời hỏi ấy gần như luôn được đáp bằng nụ cười, và có khi bạn được dẫn đi một vòng.
Giờ giấc. Buổi sáng các vị sư đi khất thực hoặc nhận cơm do bà con mang đến, gần trưa là giờ thọ trai. Ghé chùa làng khoảng giữa buổi sáng hoặc chiều muộn sẽ ít làm phiền nhất.
Vào nhà người Khmer. Bỏ dép ngoài cửa, ngồi xếp chân gọn, chờ chủ nhà mời mới ngồi. Không bước qua người đang ngồi, nếu phải đi ngang thì hơi cúi người. Nhận nước, nhận bánh bằng hai tay.
Quà khi đến nhà. Một ít trái cây, bánh hay đồ dùng nhỏ là đủ. Không cần quà đắt, càng không nên đưa tiền như một cách trả công cho việc được mời vào nhà.
Chừng mực khi hỏi chuyện. Người Khmer sẵn lòng kể về lễ hội, chùa, ruộng đồng. Tránh hỏi dồn về thu nhập, chuyện riêng gia đình, hay so sánh dân tộc này với dân tộc khác.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa Khmer có được mặc quần short không?
Không nên. Quần short, váy ngắn, áo hai dây bị xem là thiếu tôn trọng khi vào chùa. Bạn nên mặc quần dài hoặc váy qua gối, áo che vai, hoặc mang theo khăn choàng để che khi vào chính điện và sala.
Phụ nữ có được vào chính điện chùa Khmer không?
Được. Phụ nữ vào chính điện bình thường, chỉ cần ăn mặc kín đáo và giữ trang nghiêm. Điều cần nhớ là không chạm trực tiếp vào các vị sư, kể cả khi trao đồ; hãy đặt đồ lên bàn hoặc khay để sư nhận.
Vì sao không được xoa đầu trẻ em ở chùa Khmer?
Trong văn hoá Khmer, đầu được xem là phần trang trọng nhất của cơ thể. Xoa đầu người khác, kể cả trẻ nhỏ, có thể bị coi là thiếu tôn trọng. Bạn có thể chào hỏi, cười, trò chuyện với trẻ thay vì chạm vào đầu.
Có cần đóng tiền khi vào chùa Khmer không?
Chùa Khmer không bán vé. Đóng góp là tuỳ tâm, bỏ vào hòm công đức hoặc gửi ban quản trị chùa. Nếu ai đó đòi tiền "vé vào" hay phí hướng dẫn, bạn nên hỏi lại người trong chùa trước khi đưa.
Có được bay flycam ở chùa Khmer không?
Bạn nên xin phép ban quản trị chùa trước. Tránh bay khi có lễ, khi đông người, giữ khoảng cách với tháp, mái chính điện và đàn dơi ở chùa Dơi. Ngoài ra cần tuân thủ quy định chung về bay thiết bị bay không người lái.
Nếu lỡ làm sai phép trong chùa thì nên làm gì?
Chắp tay xin lỗi nhẹ nhàng và sửa ngay, ví dụ mang dép xuống, thu chân lại, cất máy ảnh. Người Khmer thường dễ bỏ qua cho khách vô ý nếu thấy thái độ thành thật và biết điều chỉnh.