Ở vùng Sóc Trăng cũ, sông Hậu và hầu hết kênh rạch đều chịu ảnh hưởng thủy triều biển Đông: mỗi ngày nước thường lên xuống hai lần, mức lên xuống mạnh nhất quanh rằm và mùng một âm lịch (con nước rong), yếu nhất quanh mùng bảy, mùng tám và hai mươi hai, hai mươi ba (con nước kém). Những tháng cuối năm âm lịch thường có triều cường, nước dâng cao hơn bình thường, có thể tràn bờ, ngập đường thấp.
Với người sống ven sông, lịch nước quan trọng chẳng kém lịch thời tiết: nó quyết định giờ ghe ra chợ, giờ bơm nước vào ruộng, giờ đặt đáy, giờ kê đồ lên cao. Bài viết giải thích thủy triều ở đây vận hành thế nào, triều cường là gì, và cách xem lịch nước cho việc đi lại, làm ăn, ở nhà. Phần cuối bàn thêm chuyện triều cường ngày càng cao và điều mỗi gia đình ven sông có thể làm.
Hai lần nước lớn mỗi ngày, nhưng không đều nhau
Vùng biển phía đông đồng bằng sông Cửu Long, nơi sông Hậu đổ ra, có chế độ bán nhật triều không đều. Nói đơn giản: trong khoảng một ngày đêm, nước lên cao hai lần và rút xuống hai lần, nhưng hai lần nước lớn không cao bằng nhau, hai lần nước ròng không thấp bằng nhau. Người dân phân biệt "nước lớn ròng" (lần cao hơn) với lần thấp hơn trong ngày.
Giờ nước lớn lùi dần mỗi ngày, khoảng gần một tiếng, vì chu kỳ triều theo Mặt Trăng chứ không theo đồng hồ Mặt Trời. Hôm nay nước lớn lúc trưa thì vài ngày sau sẽ thành buổi chiều. Ai sống lâu ven sông đều nhẩm được giờ nước theo ngày âm lịch, và đó là kinh nghiệm hay được truyền cho con cháu.
Càng vào sâu trong đất liền, thời điểm nước lớn càng đến trễ hơn so với ở cửa biển, và biên độ lên xuống càng nhỏ dần. Ở cửa Trần Đề, nước lên xuống rõ nhất; vào tới Kế Sách, Ngã Năm, con nước vẫn có nhưng nhẹ hơn và đến muộn hơn. Vì thế lịch nước ở một trạm chỉ đúng gần đúng cho khu vực quanh trạm đó.
Các kiểu con nước người miền Tây hay nói
Người đồng bằng có vốn từ phong phú để gọi tên các trạng thái của nước. Bảng dưới gom lại những cách gọi phổ biến:
| Cách gọi | Nghĩa | Ảnh hưởng đến đời sống |
|---|---|---|
| Nước lớn | Nước đang lên hoặc ở mức cao trong ngày | Ghe xuồng đi dễ, kênh nhỏ đủ nước; bơm nước vào ruộng, ao |
| Nước ròng | Nước đang rút hoặc ở mức thấp | Kênh nhỏ cạn, ghe mắc cạn; ra bãi bắt ốc, cua; xả nước ra |
| Nước đứng | Lúc chuyển giữa lên và xuống, dòng gần như ngừng | Thời điểm kéo đáy, thả lưới, qua sông dễ hơn |
| Nước rong | Kỳ triều mạnh quanh rằm, mùng một âm lịch | Nước lên cao nhất, rút thấp nhất; dễ tràn bờ |
| Nước kém | Kỳ triều yếu quanh thượng huyền, hạ huyền | Biên độ nhỏ, kênh nhỏ có thể thiếu nước cả ngày |
| Triều cường | Nước dâng cao hơn mức thường trong kỳ nước rong | Ngập đường thấp, tràn sân, tràn bờ bao |
Các cách gọi có thể khác chút ít giữa các vùng, nhưng ý chung giống nhau. Khi hỏi đường thủy hay hỏi chuyện đi bãi, nghe người dân nói "bữa nay nước kém" là biết hôm đó ghe nhỏ khó vào kênh cạn.
Triều cường cuối năm: vì sao nước lại dâng cao
Ở đồng bằng sông Cửu Long, những đợt triều cường cao nhất trong năm thường rơi vào khoảng tháng chín đến tháng mười một âm lịch, trùng với cuối mùa lũ và đầu mùa gió chướng. Khi đó, mực nước sông còn cao do lũ thượng nguồn chưa rút hết, cộng với kỳ triều mạnh, cộng với gió đông bắc đẩy nước biển vào bờ. Ba yếu tố cộng dồn khiến nước dâng cao hơn hẳn những tháng khác.
Ở vùng Sóc Trăng cũ, triều cường thể hiện rõ ở các khu dân cư thấp ven sông, ven kênh, các tuyến đường sát bờ, và vùng ven biển. Có nơi nước tràn qua mặt đường vài giờ quanh đỉnh triều rồi rút; có nơi tràn vào sân, vào nhà ở những năm triều lớn. Phường Sóc Trăng và Phú Lợi, nơi từng là trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, cũng có các đoạn đường ven sông Maspéro hay ngập khi triều cường gặp mưa lớn.
Triều cường còn kéo theo mặn ở vùng ven biển: nước biển dâng cao đẩy mặn vào sâu hơn qua các cửa sông, nhất là khi đã bước vào mùa khô. Vì vậy, các tháng cuối năm người làm vườn ven mặn thường giữ cống, kiểm tra bờ bao kỹ hơn.
Cách xem lịch thủy triều
Có mấy nguồn để biết giờ nước, từ kinh nghiệm dân gian đến số liệu chính thức:
- Bảng thủy triều chính thức: cơ quan khí tượng thủy văn và cơ quan hải văn công bố bảng dự tính thủy triều cho các trạm ven biển và trên sông chính, cho cả năm. Đây là nguồn đáng tin nhất cho giờ và độ cao nước.
- Bản tin triều cường: khi có đợt triều cường đáng chú ý, cơ quan khí tượng thủy văn của địa phương ra bản tin cảnh báo, nêu thời gian và mức nước dự kiến tại các trạm.
- Lịch âm: chỉ cần nhìn ngày âm lịch đã biết đang kỳ nước rong hay nước kém. Đây là cách người dân dùng hằng ngày.
- Hỏi người tại chỗ: người chạy đò, người làm đáy, chủ quán ven sông biết giờ nước ở đúng chỗ của họ, chính xác hơn bảng của một trạm ở xa.
- Quan sát: vết nước trên cột cầu, bậc thang bến sông, rễ cây ven bờ cho biết nước đang lên hay xuống và mức cao thường gặp.
Nhớ rằng gió mạnh, mưa lớn, lũ thượng nguồn có thể làm mực nước thực tế cao hơn dự tính trong bảng. Bảng thủy triều là dự tính thiên văn, chưa tính hết các yếu tố thời tiết.
Sống theo con nước: ghe, ruộng và chợ
Trước khi đường bộ phát triển, gần như mọi chuyến đi ở vùng này đều tính theo con nước. Ghe xuôi ra chợ khi nước ròng để được dòng đẩy, quay về khi nước lớn. Ngày nay xe máy đã thay phần lớn, nhưng ở cù lao, ở các ấp ven kênh, ghe xuồng chở nông sản, chở hàng vẫn theo nhịp ấy.
Với ruộng lúa và vườn cây ở vùng ngọt, nước lớn là lúc mở cống bọng cho nước vào, nước ròng là lúc tháo nước ra. Mương vườn được thay nước theo con triều giúp nước không tù, cây không bị ngộp. Ở vùng nuôi tôm nước lợ, việc lấy nước vào ao cũng canh theo giờ nước và độ mặn.
Người làm nghề trên sông như đặt đáy, giăng lưới gần như sống hoàn toàn theo lịch nước: kéo đáy lúc nước đứng, ra bãi lúc nước ròng, nghỉ khi nước kém cá ít. Nhiều người đã quen đến mức thức dậy giữa đêm theo con nước mà không cần đồng hồ báo thức.
Gia đình ven sông chuẩn bị mùa triều cường
Triều cường thường có thể dự đoán trước nhiều ngày, nên việc chuẩn bị không khó nếu làm sớm:
- Theo dõi lịch: ghi lại các ngày nước rong trong tháng chín đến tháng mười một âm lịch, chú ý bản tin triều cường của địa phương.
- Kê cao đồ đạc: đồ điện, gạo, phân bón, giấy tờ đặt lên kệ cao hơn mức nước từng ngập ở nhà mình những năm trước.
- Gia cố bờ bao, chặn cửa: kiểm tra bờ bao vườn, ao; chuẩn bị bao cát, tấm chắn ở cửa nếu nhà thấp.
- Điện an toàn: ổ cắm, công tơ ở vị trí thấp nên được nâng lên; khi nước vào nhà, ngắt điện khu vực bị ngập.
- Đi lại cẩn thận: không chạy xe qua đoạn đường ngập không rõ độ sâu, nhất là ban đêm; mép đường, miệng cống có thể bị che khuất.
Triều cường thường chỉ kéo dài vài giờ quanh đỉnh triều mỗi ngày trong vài ngày nước rong. Chuẩn bị tốt thì thiệt hại nhỏ; chủ quan thì một đêm nước lên có thể làm hỏng cả kho phân, kho lúa.
Triều cường và nước biển dâng
Nhiều người lớn tuổi ở ven sông Hậu nói rằng mức nước triều cường bây giờ cao hơn thời họ còn trẻ, những chỗ ngày trước chưa từng ngập nay thỉnh thoảng bị tràn. Nhận xét này phù hợp với xu hướng chung mà các nghiên cứu về đồng bằng ghi nhận: mực nước biển dâng dần, trong khi mặt đất ở nhiều nơi lún xuống do khai thác nước ngầm và do lớp trầm tích tự nén. Cả hai cùng làm khoảng cách giữa mặt nước và mặt đất hẹp lại.
Hệ quả là các công trình ven sông, như nền nhà, mặt đường, bờ bao, được xây ở cao độ đủ an toàn vài chục năm trước nay có thể không còn đủ. Khi xây mới hay sửa nhà ở vùng ven sông, nhiều người đã chủ động tôn nền cao hơn mức ngập lớn nhất từng thấy. Hỏi hàng xóm về những năm ngập nặng nhất là cách đơn giản để chọn cao độ nền.
Việc hạn chế khoan giếng khai thác nước ngầm tràn lan, chuyển sang dùng nước máy, cũng là một phần câu chuyện, vì nó góp phần làm chậm sụt lún. Đây là việc mà từng hộ dân có thể góp phần, bắt đầu từ việc không khoan thêm giếng khi đã có nước máy.
Con nước và chất nước trong kênh rạch
Thủy triều không chỉ đưa nước lên xuống mà còn thay nước cho cả mạng kênh rạch. Mỗi lần nước lớn, nước mới từ sông chính tràn vào các kênh nhánh; mỗi lần nước ròng, nước trong kênh rút ra, mang theo bùn, lá cây và cả rác thải. Nhờ nhịp thở ấy, kênh rạch ở đồng bằng ít bị tù đọng hơn ao hồ khép kín.
Ở những đoạn kênh bị lấp hẹp, bị chắn bởi bờ bao, cống đóng lâu hoặc ở cuối các nhánh cụt, nước ít được thay, dễ ô nhiễm, bốc mùi vào mùa khô. Người dân sống ven những đoạn kênh này thường thấy rõ khác biệt giữa kỳ nước rong, nước trong hơn, và kỳ nước kém, nước đục và có mùi.
Vì vậy, việc xả rác, xả nước thải xuống kênh với suy nghĩ "nước ròng sẽ cuốn đi" thật ra chỉ đẩy rác sang nhà người khác ở hạ lưu, và một phần sẽ quay lại khi nước lớn. Ở các khu dân cư dày như phường Sóc Trăng, Phú Lợi, rác trên sông Maspéro là chuyện được nhắc đến nhiều lần, và mỗi hộ ven sông đều có phần trách nhiệm trong đó.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào ở Sóc Trăng cũ có triều cường?
Triều cường cao nhất trong năm thường rơi vào khoảng tháng chín đến tháng mười một âm lịch, đặc biệt quanh các ngày rằm và mùng một. Thời gian và mức nước cụ thể mỗi năm khác nhau, nên theo dõi bản tin triều cường của cơ quan khí tượng thủy văn địa phương.
Một ngày nước lên xuống mấy lần?
Vùng này có chế độ bán nhật triều không đều, tức thường có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng trong khoảng một ngày đêm, với độ cao không bằng nhau. Giờ nước lùi dần mỗi ngày theo chu kỳ Mặt Trăng.
Nước rong và nước kém khác nhau thế nào?
Nước rong là kỳ triều mạnh quanh rằm và mùng một âm lịch, nước lên rất cao và rút rất thấp. Nước kém là kỳ triều yếu quanh mùng bảy, mùng tám và hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch, mức chênh giữa lúc lên và lúc xuống nhỏ.
Đi ghe trên kênh nhỏ nên chọn giờ nào?
Nên đi lúc nước lớn hoặc gần lúc nước lớn, khi kênh đủ sâu, tránh mắc cạn. Đi vào kỳ nước kém, một số kênh nhỏ có thể không đủ nước cho ghe máy cả ngày. Hỏi người địa phương về giờ nước ở đúng tuyến kênh định đi.
Triều cường có nguy hiểm cho xe máy không?
Có. Nước ngập che khuất ổ gà, mép đường, miệng cống; nước vào ống xả, bộ lọc gió có thể làm chết máy, hỏng máy. Nên tránh đi qua đoạn ngập không rõ độ sâu, nhất là ban đêm, và chờ nước rút nếu có thể.