Sông Mỹ Thanh, sông Maspéro và kênh rạch Sóc Trăng cũ: nước đi từ đâu đến đâu

Ngoài sông Hậu ở phía đông bắc, vùng Sóc Trăng cũ có một mạng sông kênh dày đặc: sông Mỹ Thanh chảy qua vùng Mỹ Xuyên, Trần Đề, Vĩnh Châu cũ rồi ra biển ở cửa Mỹ Thanh; sông Maspéro chảy qua lòng thành phố Sóc Trăng cũ; kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp đi qua Ngã Năm, Thạnh Trị cũ nối về phía Bạc Liêu, Cà Mau cũ; cùng hàng trăm kênh cấp nhỏ hơn đan vào ruộng vườn.

Hiểu mạng nước này giúp trả lời nhiều câu hỏi về vùng đất: vì sao vùng này ngọt quanh năm còn vùng kia mặn mùa khô, vì sao chợ Ngã Năm từng họp trên sông, vì sao làng xóm chạy dọc bờ kênh. Bài viết đi lần lượt các dòng chính, vai trò của chúng trong tưới tiêu, ngăn mặn, đi lại, và những điều người sống ven kênh nên biết. Phần đi lại bằng đường thủy cụ thể có ở mục giao thông.

Hai hướng thoát nước: ra sông Hậu và ra biển

Địa hình vùng Sóc Trăng cũ thấp dần từ phía sông Hậu về phía biển và về phía tây nam giáp Bạc Liêu cũ. Nước ngọt chủ yếu đến từ sông Hậu, được dẫn vào qua các kênh lớn nối với sông, rồi tỏa vào ruộng vườn qua kênh nhỏ. Nước thoát đi theo hai hướng: ngược về sông Hậu khi triều rút, hoặc xuôi về phía biển qua sông Mỹ Thanh và các cửa nhỏ.

Vì vậy, vùng giáp sông Hậu như Kế Sách, Long Phú cũ được hưởng nước ngọt nhiều nhất, có điều kiện làm vườn cây ăn trái, trồng lúa nhiều vụ. Vùng xa sông Hậu, gần biển hơn như Vĩnh Châu, Trần Đề cũ, nước ngọt về ít, chịu ảnh hưởng mặn rõ hơn, nên có cả lúa, màu trên giồng và nuôi tôm nước lợ. Vùng giữa như Mỹ Tú, Mỹ Xuyên, Thạnh Trị, Ngã Năm cũ mang tính chuyển tiếp, có nơi ngọt quanh năm nhờ cống đập, có nơi lợ theo mùa.

Bản đồ nông nghiệp của vùng gần như vẽ lại bản đồ nước: chỗ nào nước ngọt đến dễ, chỗ ấy vườn và lúa; chỗ nào mặn theo mùa, chỗ ấy luân canh, nuôi trồng nước lợ.

Sông Mỹ Thanh: dòng sông của vùng ven biển

Sông Mỹ Thanh là dòng sông quan trọng thứ hai của vùng sau sông Hậu. Sông chảy qua vùng Mỹ Xuyên cũ, đi xuống phía biển, làm ranh giới tự nhiên giữa một phần Trần Đề và Vĩnh Châu cũ, rồi đổ ra biển ở cửa Mỹ Thanh. Dọc sông là các xóm làng, cánh đồng lúa, vuông tôm và những rặng bần, dừa nước quen thuộc của vùng nước lợ.

Vì nối thẳng với biển, sông Mỹ Thanh cũng là con đường dẫn nước mặn vào sâu nội đồng mỗi mùa khô. Đây là lý do các công trình cống ngăn mặn trên các nhánh nối với sông Mỹ Thanh có vai trò lớn trong việc giữ ngọt cho vùng lúa phía trong. Khi cống đóng, nước mặn bị chặn lại; khi mặn lùi, cống mở để thoát nước và cho ghe xuồng qua lại.

Với ngư dân, cửa Mỹ Thanh là một lối ra biển ngoài cửa Trần Đề. Ghe tàu nhỏ trong vùng ra vào cửa này để đánh bắt gần bờ. Cũng như mọi cửa sông bùn, luồng lạch ở đây thay đổi theo bồi lắng, cần người quen đường.

Hai bên sông Mỹ Thanh là vùng chuyển tiếp rõ nhất giữa ngọt và lợ của vùng Sóc Trăng cũ. Đi ngược sông từ cửa biển vào, cảnh vật đổi dần: vuông tôm và rừng bần nhường chỗ cho ruộng lúa, rồi vườn tạp và xóm đông. Ai muốn thấy tận mắt cách nước quyết định cách sống, chỉ cần đi một đoạn dọc sông này.

Sông Maspéro: dòng nước giữa lòng phố

Ai từng đến trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, nay là phường Sóc Trăng và phường Phú Lợi, đều thấy sông Maspéro uốn qua khu phố, với hàng cây, công viên và những con đường ven sông. Tên sông mang dấu ấn thời Pháp, và từ lâu đã trở thành tên gọi quen thuộc của người dân, gắn với ký ức về chợ, bến ghe, những buổi tối dạo bờ sông.

Ngày trước, sông Maspéro là đường thủy đưa ghe hàng vào tận chợ trung tâm. Nay vai trò giao thông đã giảm nhiều, sông chủ yếu giữ nhiệm vụ tiêu thoát nước cho đô thị và tạo cảnh quan. Như nhiều dòng sông chảy qua đô thị ở đồng bằng, Maspéro chịu áp lực từ nước thải sinh hoạt, rác, lấn chiếm bờ, và đã qua những đợt kè bờ, chỉnh trang.

Sông Maspéro cũng là nơi diễn ra một phần các hoạt động lễ hội của người Sóc Trăng, đặc biệt dịp Ok Om Bok với hội đua ghe ngo. Chuyện lễ hội thuộc mục văn hoá Khmer của trang; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng dòng sông nhỏ giữa phố này là một phần không thể tách khỏi bản sắc đô thị Sóc Trăng cũ.

Kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp và Ngã Năm

Kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp là một trong những tuyến kênh dài của miền Tây, nối vùng Phụng Hiệp ở Hậu Giang cũ với vùng Quản Lộ ở Cà Mau cũ, đi qua phía tây vùng Sóc Trăng cũ, trong đó có Ngã Năm và một phần Thạnh Trị. Tuyến kênh có vai trò dẫn nước ngọt, tiêu úng và vận tải thủy, song song với nó là con đường bộ cùng tên.

Ngã Năm, nay gồm phường Ngã Năm và phường Mỹ Quới của thành phố Cần Thơ, theo cách giải thích phổ biến, mang tên từ nơi năm dòng kênh gặp nhau. Chính vị trí giao điểm này từng làm nên chợ nổi Ngã Năm, nơi ghe xuồng từ nhiều hướng đổ về mua bán nông sản. Theo thời gian, đường bộ phát triển, chợ nổi thu nhỏ dần, như nhiều chợ nổi khác ở đồng bằng.

Với người dân Ngã Năm, kênh rạch vẫn là một phần đời sống: nhà mặt tiền quay ra kênh, bến nhỏ trước nhà, ghe chở lúa, chở hàng vẫn còn qua lại. Cách đi chợ nổi, nên ghé lúc nào thuộc mục điểm đến của trang.

Mương liếp miệt vườn: mạng nước nhỏ nhất

Ở vùng vườn Kế Sách, Long Phú, Cù Lao Dung cũ, mạng nước không dừng ở kênh mà đi đến tận từng mảnh vườn. Vườn được lên liếp: đất đào từ mương đắp thành những dải cao để trồng cây, xen giữa là mương nước chạy song song. Mương nối ra rạch, rạch nối ra kênh, kênh nối ra sông Hậu, nên nước trong mương cũng lên xuống theo con triều.

Hệ thống mương liếp làm được nhiều việc cùng lúc: giữ ẩm cho rễ cây mùa khô, thoát úng mùa mưa, thay nước theo triều để nước không tù, và là nơi nuôi cá, giữ phù sa bồi cho vườn mỗi lần nạo mương. Mỗi bờ liếp được đắp cao dần theo năm tháng nhờ lớp bùn vét từ mương.

Mùa khô, nhà vườn canh cống bọng đầu mương: mở cho nước ngọt vào khi đo thấy nước sông chưa mặn, đóng lại khi mặn lên. Một lần mở cống sai lúc có thể làm cả vườn bị nhiễm mặn. Vì vậy ở những vườn gần cửa sông, bút đo độ mặn đã trở thành dụng cụ quen thuộc như cái cuốc, cái xẻng.

Các dòng nước chính và vai trò của chúng

Bảng dưới tóm tắt các dòng nước thường được nhắc khi nói về vùng Sóc Trăng cũ, ở mức mô tả chung:

Tên các kênh nhỏ rất nhiều và thường mang tên địa phương, tên người đào, hoặc theo số thứ tự. Nếu cần biết chính xác một con kênh cụ thể chảy qua đâu, nối với gì, hãy hỏi cán bộ thủy lợi hoặc người dân ở xã.

Sống ven kênh: những điều nên biết

Nhà ven kênh mát, có cảnh đẹp, thuận nước, nhưng cũng có những điều cần để ý:

• Sạt lở bờ kênh: bờ đất phù sa mềm, nhất là đoạn kênh cong, nước xoáy, đoạn có ghe tàu chạy nhanh tạo sóng. Xây nhà, làm bến sát mép kênh nên hỏi kỹ thuật, có kè hoặc chừa khoảng lùi.
• Hành lang bảo vệ kênh: các kênh thủy lợi có hành lang bảo vệ theo quy định; xây dựng, lấn chiếm có thể bị xử lý. Hỏi ủy ban xã trước khi làm.
• Trẻ em và đuối nước: nhà ven kênh cần rào chắn chỗ trẻ nhỏ chơi, dạy trẻ bơi sớm, không để trẻ ra bến một mình.
• Nước kênh không phải nước sạch: nước kênh dùng tưới tiêu, rửa nông cụ; nấu ăn, uống cần nước máy hoặc nước đã xử lý.
• Lịch cống: mùa khô cống đóng mở theo lịch ngăn mặn; ai dùng ghe đi lại hay lấy nước kênh nên nắm lịch này.

Những điều này không làm nhà ven kênh kém hấp dẫn; chúng chỉ là phần "hiểu nước" mà người miền Tây vẫn truyền cho nhau từ nhỏ.

Mạng nước đang thay đổi

Mạng kênh rạch của vùng Sóc Trăng cũ được hình thành qua nhiều thời kỳ: rạch tự nhiên, kênh đào từ thời Pháp, kênh thủy lợi đào sau năm 1975, và các hệ thống cống đê bao gần đây. Mỗi lớp công trình thay đổi cách nước chảy, nơi nào ngọt, nơi nào mặn.

Ngày nay, khi giao thông bộ thay thế dần giao thông thủy, nhiều kênh nhỏ bị bồi, bị lấn, ít được nạo vét. Ngược lại, các kênh chính và hệ thống cống vẫn được đầu tư vì vai trò thủy lợi. Câu hỏi đặt ra cho vùng là làm sao giữ được mạng nước đủ thông thoáng để thoát lũ, đẩy mặn, giữ chất lượng nước, trong khi đô thị và đường sá mở rộng. Người dân ven kênh, bằng việc không lấp kênh, không xả rác, là một phần của câu trả lời.

Với người tìm hiểu, cách thú vị để thấy sự thay đổi là so bản đồ thời Pháp với ảnh vệ tinh hiện nay: nhiều tên kênh còn đó, nhưng hình dạng, độ rộng và vai trò đã khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Sông Mỹ Thanh đổ ra biển ở đâu?

Sông Mỹ Thanh đổ ra biển ở cửa Mỹ Thanh, nằm ở vùng ven biển giữa Trần Đề và Vĩnh Châu cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ. Đây là một lối ra biển ngoài hai cửa Định An và Trần Đề của sông Hậu.

Sông Maspéro chảy qua đâu?

Sông Maspéro chảy qua trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, nay thuộc khu vực phường Sóc Trăng và phường Phú Lợi của thành phố Cần Thơ. Dọc sông có đường ven sông, công viên, và đây cũng là nơi diễn ra một phần hoạt động lễ hội.

Vì sao gọi là Ngã Năm?

Theo cách giải thích phổ biến, tên Ngã Năm xuất phát từ việc năm dòng kênh gặp nhau tại đây, tạo nên một giao điểm đường thủy quan trọng. Vị trí này từng làm nên chợ nổi Ngã Năm, nơi ghe xuồng từ nhiều hướng đến mua bán.

Nước kênh ở Sóc Trăng cũ mùa khô có mặn không?

Tùy vị trí. Kênh gần sông Hậu ở Kế Sách, Long Phú cũ thường ngọt lâu hơn; kênh nối với sông Mỹ Thanh và vùng ven biển dễ bị mặn vào mùa khô. Các vùng có cống bao thường được giữ ngọt. Nên theo dõi bản tin độ mặn và hỏi cán bộ nông nghiệp xã.

Có thể đi ghe từ thành phố Sóc Trăng cũ ra biển không?

Về nguyên tắc mạng kênh và sông nối với nhau, nhưng cống ngăn mặn, cầu thấp, đoạn kênh cạn có thể làm hành trình không thông suốt. Ngày nay rất ít người đi như vậy. Nếu muốn đi đường thủy, hãy hỏi người chạy ghe ở địa phương về tuyến và thời điểm phù hợp.