Sông Hậu đổ ra biển Đông qua hai cửa chính nằm hai bên Cù Lao Dung: cửa Định An ở phía đông bắc, giữa cù lao và bờ Trà Vinh cũ; cửa Trần Đề ở phía tây nam, giữa cù lao và bờ Trần Đề của Sóc Trăng cũ. Trong dân gian và sách cũ còn nhắc đến cửa Ba Thắc, một cửa từng có ở giữa, nay đã bị bồi lấp, không còn là lối ra biển đáng kể.
Hai cửa này là điểm cuối của dòng sông dài nhất chảy qua miền Tây, nhưng không phải lúc nào cũng dễ cho tàu lớn đi. Phù sa lắng ở cửa tạo thành các bãi cạn, luồng lạch thay đổi, và đó là lý do tàu biển muốn vào sâu sông Hậu từ lâu đã phải dùng luồng khác. Bài viết giải thích hai cửa ở đâu, vì sao cửa sông hay cạn, và cửa sông ảnh hưởng thế nào đến đời sống người ven bờ.
Hai cửa nằm ở đâu so với đất liền
Muốn hình dung, hãy nhìn từ Đại Ngãi xuôi theo dòng sông. Ngay phía dưới, sông Hậu tách làm hai nhánh ôm lấy Cù Lao Dung. Nhánh bên trái (nhìn xuôi dòng) chảy dọc bờ Trà Vinh cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, và ra biển ở cửa Định An. Nhánh bên phải chảy dọc bờ Long Phú, rồi Trần Đề, và ra biển ở cửa Trần Đề.
Ở phía cửa Trần Đề, bờ đất liền là khu vực xã Trần Đề mới của thành phố Cần Thơ, gộp từ thị trấn Trần Đề, xã Trung Bình và Đại Ân 2 cũ. Nơi đây có cảng cá, bến tàu, chợ hải sản và là điểm xuất phát của tàu đi Côn Đảo. Đây cũng là cửa biển người Sóc Trăng cũ gắn bó nhất, vì nằm trọn ở phía bờ của tỉnh.
Cửa Định An thì nằm giữa Cù Lao Dung và bờ Trà Vinh cũ. Với người Sóc Trăng cũ, cửa Định An gắn với phần đuôi cù lao phía đông, xa đất liền hơn, ít người lui tới hơn so với cửa Trần Đề.
Một điều dễ gây nhầm: sau sáp nhập 2025, hai bờ cửa Định An thuộc hai đơn vị cấp tỉnh khác nhau, bờ cù lao thuộc thành phố Cần Thơ, bờ bên kia thuộc tỉnh Vĩnh Long mới. Còn cửa Trần Đề thì cả hai bờ đều thuộc thành phố Cần Thơ. Khi đọc tin tức về luồng tàu, sạt lở hay cấm biển ở khu vực này, nên để ý tin đang nói về bờ nào, cơ quan nào ra thông báo.
Vì sao cửa sông hay bồi cạn
Cửa sông là nơi hai dòng nước gặp nhau: nước sông chảy ra mang phù sa, nước biển theo triều đẩy vào. Khi dòng sông ra đến vùng nước rộng, tốc độ giảm đột ngột, hạt phù sa không còn đủ lực để trôi tiếp và lắng xuống đáy. Nước biển mặn còn làm các hạt bùn mịn kết lại thành hạt lớn hơn, lắng nhanh hơn. Kết quả là ngay trước cửa sông hình thành các doi cát, bãi bùn ngầm, gọi chung là bãi cạn cửa sông.
Sóng và gió mùa lại đẩy cát bùn dọc bờ, có mùa bồi chỗ này, có mùa khoét chỗ kia. Mùa gió chướng thổi từ hướng đông bắc, sóng lớn hơn và hướng dòng ven bờ khác mùa gió tây nam. Vì vậy luồng lạch ở cửa sông không đứng yên mà dịch chuyển, có năm sâu, có năm cạn.
Ngư dân địa phương đọc luồng bằng kinh nghiệm: màu nước, vệt sóng bạc đầu trên bãi ngầm, giờ con nước. Tàu lớn thì không thể dựa vào kinh nghiệm như thế; luồng hàng hải cần được nạo vét thường xuyên và có phao tiêu dẫn đường, mà việc nạo vét cửa sông bồi nhanh tốn kém và phải làm lặp lại.
Luồng cho tàu biển: vì sao phải đi đường vòng
Trong nhiều năm, tàu biển muốn vào các cảng trên sông Hậu như ở Cần Thơ phải đi qua cửa Định An, nhưng bãi cạn ở cửa này giới hạn mớn nước, chỉ tàu tải trọng nhỏ hoặc phải chờ con nước lớn mới qua được. Để khắc phục, nhà nước đã đầu tư luồng cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu, đi qua kênh Quan Chánh Bố ở phía Trà Vinh cũ, tránh bãi cạn cửa Định An.
Cửa Trần Đề phía Sóc Trăng cũ thì chủ yếu phục vụ tàu cá, tàu khách và tàu nhỏ. Từ lâu đã có ý tưởng xây dựng cảng biển nước sâu ở khu vực ngoài khơi Trần Đề để phục vụ hàng hóa cả vùng đồng bằng, vì hàng hóa miền Tây hiện phần lớn vẫn phải chở lên các cảng ở TP.HCM, Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Đây là dự án lớn, đã qua nhiều vòng nghiên cứu, kêu gọi đầu tư; tiến độ và quy mô thay đổi theo từng giai đoạn, nên nếu cần thông tin, hãy kiểm từ nguồn chính thức hiện hành.
Với người dân, chuyện luồng tàu nghe xa nhưng gần: nó quyết định tàu cá ra vào thuận hay khó, hàng hóa đi đâu, và cảng ở cửa sông có thể kéo theo việc làm, đường sá, dân cư như thế nào trong những năm tới.
Cửa Ba Thắc và những cửa sông đã biến mất
Sách địa lý cũ nói sông Mê Kông đổ ra biển qua chín cửa, từ đó có tên Cửu Long. Trong số đó, các cửa thuộc sông Hậu được kể gồm Định An, Ba Thắc và Tranh Đề (Trần Đề). Theo thời gian, cửa Ba Thắc bị phù sa bồi lấp dần, dòng chảy dồn sang hai cửa còn lại. Ngày nay khi nói "chín cửa", người ta thường hiểu như một cách gọi truyền thống hơn là đếm chính xác số cửa đang hoạt động.
Tên Ba Thắc cũng gắn với vùng đất Sóc Trăng nói chung trong một số tài liệu và trong cách gọi của người Khmer, người Hoa xưa đối với vùng hạ lưu sông Hậu. Chuyện tên gọi và nguồn gốc thuộc mục lịch sử của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng một cửa sông không vĩnh viễn: nó có thể sinh ra, dịch chuyển và khép lại theo sự bồi lở tự nhiên và tác động của con người.
Điều này cũng giải thích vì sao bản đồ cũ và bản đồ mới của vùng cửa sông có thể khác nhau khá nhiều, và vì sao người địa phương thường nói "cồn mới nổi" hay "bãi mới bồi" như một chuyện tự nhiên của đời sống.
Với người thích tìm hiểu, so sánh ảnh vệ tinh qua nhiều năm là cách dễ nhất để thấy cửa sông thay đổi: bãi ở đuôi cù lao dài ra, một số doi cát xuất hiện rồi biến mất, đường bờ ở vài đoạn lùi vào. Những thay đổi ấy diễn ra chậm so với đời người nhưng rất nhanh so với thời gian địa chất.
So sánh hai cửa sông Hậu ở vùng Sóc Trăng cũ
Bảng dưới tóm tắt khác biệt chính, ở mức mô tả chung, không phải thông số hàng hải:
| Tiêu chí | Cửa Trần Đề | Cửa Định An |
|---|---|---|
| Vị trí | Giữa Cù Lao Dung và bờ Trần Đề (Sóc Trăng cũ) | Giữa Cù Lao Dung và bờ Trà Vinh cũ |
| Người lui tới | Ngư dân, tàu khách đi Côn Đảo, tàu nhỏ | Tàu đi lại sông Hậu, ngư dân hai bờ |
| Đời sống bờ đất liền | Cảng cá, chợ, khu dân cư xã Trần Đề | Phía Sóc Trăng cũ chỉ có đuôi cù lao, ít dân cư |
| Vấn đề thường gặp | Bồi lắng luồng tàu cá, sạt lở một số đoạn bờ | Bãi cạn hạn chế tàu lớn, phải dùng luồng khác |
Người đi tàu hay đánh bắt ở đây nên theo dõi thông báo hàng hải và bản tin thời tiết biển của cơ quan chức năng, vì các thông số luồng, độ sâu có thể thay đổi sau mỗi mùa.
Cửa sông và đời sống người ven bờ
Với cư dân Trần Đề, cửa sông là nơi kiếm sống: tàu cá ra khơi rồi về cảng, ghe nhỏ đánh bắt gần bờ, người làm nghề cào, nghề đáy trên bãi. Chợ cá ở cửa biển đông nhất vào lúc tàu về, khi cá tôm được phân loại, chuyển đi khắp vùng. Nhiều gia đình có người đi biển dài ngày, sống theo mùa cá, mùa gió.
Cửa sông cũng là nơi chịu rủi ro trước: gió mạnh, áp thấp từ biển vào, triều cường cuối năm, nước mặn mùa khô theo cửa mà vào. Các cống ngăn mặn, đê biển, hàng cây phòng hộ đều bắt đầu từ vùng này. Người ở xa cửa sông có thể chỉ nghe tin mặn trên bản tin, còn người ở đây thấy nó trong lu nước, trong ruộng hành, trong ao tôm.
Gia đình ngư dân ở cửa Trần Đề thường có lịch sống riêng: người đi biển theo chuyến, người ở nhà lo vá lưới, phơi cá, buôn bán ở chợ. Những ngày biển động, tàu nằm bờ, cả xóm đông người hơn hẳn. Đến mùa gió chướng, chuyện tàu nào ra được, tàu nào phải chờ là đề tài của mọi bữa cà phê sáng. Hiểu nhịp ấy, khách ghé cửa biển sẽ biết vì sao có hôm chợ đầy ắp cá, có hôm vắng hẳn.
Nghề ghe nhỏ ở vùng nước lợ cửa sông
Đáy sông. Ở vùng nước lợ gần cửa, người dân cắm cọc giăng đáy, một kiểu lưới hình túi dài đặt ngược dòng nước. Đáy được kéo lên theo con nước, thường vào lúc nước đứng, để thu cá, tôm nhỏ. Nghề này phụ thuộc hoàn toàn vào lịch triều, và người làm đáy thuộc giờ nước hơn ai hết.
Lưới giăng, lưới kéo gần bờ. Ghe nhỏ một, hai người chạy ra các lạch gần cửa giăng lưới bắt cá đối, cá kèo, tôm. Ghe nhỏ không đi xa được khi sóng lớn, nên mùa gió chướng thu nhập của nghề này thường giảm.
Khai thác trên bãi. Lúc nước ròng, nhiều người ra bãi bồi bắt ốc, cua, còng, cào nghêu ở những bãi được phép. Đây là nghề cực, phải lội bùn dưới nắng, nhưng là nguồn sống của nhiều hộ không có ghe lớn.
Chở thuê, buôn bán trên sông. Ghe chở hàng, chở khách qua lại giữa cù lao và đất liền, giữa các ấp ven sông vẫn còn, dù đường bộ đã thay phần lớn việc đi lại. Ghe máy nhỏ chở nông sản từ vườn ra chợ, chở vật liệu xây dựng vào các ấp chưa có đường lớn.
Rủi ro chung. Mọi nghề trên đều chịu cùng một rủi ro: thời tiết đổi nhanh ở vùng cửa sông. Người làm nghề lâu năm thường xem trời, xem gió mỗi sáng và nghe bản tin thời tiết biển trước khi quyết định ra hay ở.
Câu hỏi thường gặp
Sông Hậu có mấy cửa ra biển?
Hiện nay sông Hậu ra biển chủ yếu qua hai cửa là Định An và Trần Đề, nằm hai bên Cù Lao Dung. Sách cũ còn nhắc cửa Ba Thắc ở giữa, nhưng cửa này đã bị bồi lấp theo thời gian và không còn là lối ra biển đáng kể như trước.
Cửa Trần Đề thuộc địa phương nào sau sáp nhập?
Bờ đất liền ở cửa Trần Đề thuộc xã Trần Đề của thành phố Cần Thơ, được gộp từ thị trấn Trần Đề, xã Trung Bình và xã Đại Ân 2 của huyện Trần Đề cũ. Bờ đối diện là phần cù lao thuộc xã Cù Lao Dung.
Tàu biển lớn vào sông Hậu đi qua cửa nào?
Do bãi cạn ở cửa Định An hạn chế tàu lớn, luồng cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu được xây dựng qua kênh Quan Chánh Bố ở phía Trà Vinh cũ. Điều kiện hàng hải cụ thể cần xem thông báo của cơ quan quản lý hàng hải hiện hành.
Có được tự đi ghe ra cửa sông chơi không?
Cửa sông có sóng, dòng chảy mạnh và bãi cạn thay đổi, không phù hợp cho người không quen sông nước. Nếu muốn ra xem cửa biển, nên đi cùng người địa phương có kinh nghiệm, mặc áo phao và xem bản tin thời tiết biển trước, tránh ngày gió mạnh.
Cảng nước sâu Trần Đề đã xây xong chưa?
Cảng biển nước sâu ở khu vực Trần Đề là dự án đã được nghiên cứu, kêu gọi đầu tư qua nhiều năm. Quy mô và tiến độ thay đổi theo từng giai đoạn. Thông tin chính xác nên lấy từ thông báo chính thức của thành phố Cần Thơ và cơ quan quản lý dự án tại thời điểm bạn đọc.