Cù Lao Dung là dải đất bồi nằm giữa dòng sông Hậu, ở đoạn cuối cùng trước khi sông đổ ra biển Đông. Nhánh phía đông bắc của sông chảy giữa cù lao và bờ Trà Vinh cũ rồi ra cửa Định An; nhánh phía tây nam chảy giữa cù lao và bờ Long Phú, Trần Đề rồi ra cửa Trần Đề. Trước tháng 7/2025, phần đất này là huyện Cù Lao Dung của tỉnh Sóc Trăng; nay cấp huyện đã bỏ, địa bàn được gom thành hai xã của thành phố Cần Thơ là xã An Thạnh và xã Cù Lao Dung.
Nhìn trên ảnh vệ tinh, cù lao có dáng thuôn dài theo hướng dòng chảy, đầu nhọn ở thượng nguồn gần Đại Ngãi, đuôi loe rộng ra phía biển, nơi bãi bồi và rừng ngập mặn còn đang lấn dần. Người địa phương thường nói "lên cù lao", "ra cù lao", và với nhiều người ở bờ bên kia, chuyến đi ấy vẫn gắn với chuyện chờ phà, chờ đò.
Bài viết tả cù lao như một vùng tự nhiên và một nơi sinh sống: đất được bồi thế nào, nước ngọt nước mặn thay nhau ra sao theo mùa, người ta trồng gì, sống thế nào, và tên các xã sau sáp nhập. Phần đường sang cù lao có bài riêng ở mục đi lại.
Một cù lao do sông Hậu bồi nên
Sông Hậu mang theo lượng phù sa rất lớn từ thượng nguồn sông Mê Kông. Khi về gần biển, dòng chảy chậm lại, gặp nước triều đẩy ngược vào hai lần mỗi ngày, phù sa lắng xuống thành các bãi ngầm, rồi các bãi ấy nổi dần lên thành cồn. Qua nhiều thế hệ, những cồn nhỏ nối vào nhau, được người dân đắp bờ, đào mương, trồng cây giữ đất, thành vùng cù lao mà ta thấy ngày nay.
Vì sinh ra từ phù sa, đất Cù Lao Dung thấp, mềm và màu mỡ. Không có đồi, không có đá gốc; chỗ cao nhất thường là các bờ đê, bờ liếp vườn do người đắp. Nền đất thấp khiến cả cù lao chịu ảnh hưởng trực tiếp của thủy triều: con nước lớn thì mương vườn đầy tới mép, con nước ròng thì lộ đáy bùn. Nhịp sống trên cù lao vì thế gắn chặt với lịch con nước hơn bất cứ nơi nào trên đất liền Sóc Trăng cũ.
Quá trình bồi tụ chưa dừng. Ở đuôi cù lao phía biển, bãi bồi vẫn mở rộng ở nhiều đoạn, trong khi một số đoạn bờ khác lại bị dòng chảy khoét vào. Bức tranh bồi chỗ này, lở chỗ kia là chuyện bình thường của các cù lao cửa sông ở đồng bằng, và người sống ven bờ hiểu điều đó rõ hơn ai hết.
Từ huyện Cù Lao Dung cũ sang hai xã mới
Từ 1/7/2025, khi Sóc Trăng nhập vào thành phố Cần Thơ và cấp huyện không còn, các xã, thị trấn của huyện Cù Lao Dung được sắp xếp lại. Theo bảng đối chiếu đơn vị hành chính, việc gộp như sau:
| Xã mới (TP Cần Thơ) | Gộp từ các đơn vị cũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã An Thạnh | Thị trấn Cù Lao Dung, xã An Thạnh 1, An Thạnh Tây, An Thạnh Đông | Có thị trấn Cù Lao Dung cũ, trung tâm hành chính của huyện trước đây |
| Xã Cù Lao Dung | Các xã An Thạnh 2, An Thạnh 3, An Thạnh Nam, Đại Ân 1 | Mang lại tên của cả vùng cù lao, dù chỉ là một phần địa bàn |
Tên "Cù Lao Dung" vì thế vừa là tên vùng đất, vừa là tên một xã mới. Khi đọc giấy tờ hay hỏi đường, nên phân biệt: "Cù Lao Dung" theo nghĩa cả cù lao rộng hơn nhiều so với xã Cù Lao Dung theo địa giới hiện nay.
Trên giấy tờ cũ, địa chỉ ghi "huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng"; giấy tờ mới ghi tên xã và "thành phố Cần Thơ". Hai cách ghi cùng chỉ một vùng đất, chỉ khác thời điểm. Việc đổi địa chỉ trên giấy tờ có bài riêng ở mục thủ tục và đời sống. Ranh giới chi tiết từng ấp nên kiểm lại với ủy ban xã nếu bạn cần cho việc đất đai.
Nước ngọt, nước lợ và hai mùa trên cù lao
Cù Lao Dung nằm đúng nơi nước sông gặp nước biển, nên chất nước thay đổi theo mùa và theo vị trí. Mùa mưa, từ khoảng tháng năm đến tháng mười một, lũ thượng nguồn về đẩy nước ngọt ra xa, cả cù lao gần như được bao bọc bởi nước ngọt, kể cả phần đuôi. Đây là mùa dễ chịu cho cây trồng và cho sinh hoạt.
Mùa khô, lượng nước sông giảm, gió chướng thổi từ biển vào, nước mặn theo hai nhánh sông lấn ngược lên. Phần đuôi cù lao gần biển chịu mặn trước và lâu nhất; phần đầu gần Đại Ngãi thường giữ được nước ngọt lâu hơn. Vì vậy, cùng là "người Cù Lao Dung" nhưng nỗi lo của nhà ở đầu cù lao khác với nhà ở đuôi cù lao: nhà phía biển quen việc trữ nước, canh cống, chọn cây chịu lợ, còn nhà phía trên lo chuyện mặn ở những năm hạn nặng.
Chính sự pha trộn ngọt – lợ ấy tạo nên hệ sinh thái đặc trưng: rặng bần, dừa nước ven mép sông, cá tôm nước lợ trong mương, và các loài chim kiếm ăn trên bãi bùn lúc nước ròng. Muốn hiểu cù lao, nên hiểu lịch nước trước khi hiểu bất cứ điều gì khác.
Người trên cù lao trồng gì, sống bằng gì
Mía. Cù Lao Dung từ lâu được biết đến là vùng mía của Sóc Trăng cũ. Đất phù sa mềm, nước tưới sẵn, cây mía mọc thành từng khoảnh dài dọc mương. Diện tích mía lên xuống theo giá và theo việc các nhà máy đường thu mua, nên có giai đoạn nhiều hộ chuyển sang cây khác.
Cây ăn trái. Vườn bưởi, xoài, chuối, dừa và các loại cây quen của miệt vườn xuất hiện nhiều ở phần đầu và giữa cù lao, nơi nước ngọt ổn định hơn. Vườn được lên liếp cao, xen mương để giữ nước và thoát nước theo con triều.
Thủy sản. Ở phần giáp biển, nhiều hộ nuôi tôm, cua, cá nước lợ, hoặc khai thác tự nhiên trên bãi bồi và trong rừng ngập mặn. Nghề đánh bắt trên sông, đặt đáy, giăng lưới theo con nước cũng còn ở nhiều ấp.
Đi làm xa và làm thuê. Như nhiều vùng nông thôn đồng bằng, một phần lao động trẻ của cù lao đi làm ở các khu công nghiệp miền Đông hay ở các đô thị lớn, gửi tiền về nhà. Nhà cửa trên cù lao vì thế có cả nhà vườn truyền thống lẫn nhà mới xây bằng tiền đi làm xa.
Dịch vụ quanh bến. Quanh các bến phà, bến đò có quán ăn, tiệm tạp hóa, sửa xe, chở hàng; đây là những điểm tụ họp đông nhất trên cù lao, nhất là sáng sớm và chiều muộn.
Đuôi cù lao giáp biển: bãi bồi và rừng ngập mặn
Phần cuối Cù Lao Dung, nơi hai nhánh sông Hậu mở ra biển, là vùng bãi bồi rộng với các dải rừng ngập mặn, chủ yếu là bần và mắm, xen các loài cây chịu lợ khác. Lúc nước ròng, mặt bùn lộ ra mênh mông, cua còng, cá thòi lòi và chim tìm mồi rất đông; lúc nước lớn, rừng chỉ còn trơ ngọn trên mặt nước.
Dải rừng này không chỉ là cảnh đẹp. Nó cản sóng, giữ bùn, làm chậm dòng chảy để phù sa có chỗ lắng, nhờ đó bãi tiếp tục bồi thay vì bị khoét. Khi rừng bị chặt hay bị sóng phá, bờ phía sau trở nên dễ tổn thương hơn. Vì vậy việc trồng lại và giữ rừng ngập mặn ở đuôi cù lao là việc được chính quyền và người dân chú ý qua nhiều năm.
Với người sống ở đuôi cù lao, rừng còn là nguồn kiếm sống phụ: bắt cua, bắt ốc, lượm cá dưới tán rừng lúc nước rút. Việc khai thác này được khuyến khích làm có chừng mực, không chặt cây, không đào phá gốc, vì rừng mất thì cả nguồn lợi lẫn chỗ dựa giữ đất đều mất theo.
Một số khu ở đây từng được khai thác cho khách tham quan sinh thái, đi xuồng trong rừng, xem chim. Cách đi và nơi nên ghé thuộc mục điểm đến của trang; ở đây chỉ nên nhớ một điều: vào bãi bồi phải đi theo người địa phương, xem kỹ giờ nước, vì bùn sâu và nước lên nhanh hơn người lạ tưởng.
Những điều nên biết trước khi lên cù lao
Dù đi thăm người quen, đi làm hay đi chơi, vài điều sau giúp chuyến đi suôn sẻ hơn:
- Tính thời gian qua sông. Lên cù lao phần lớn vẫn phải qua phà hoặc đò. Giờ chạy, tần suất và việc tạm ngưng khi thời tiết xấu thay đổi theo từng bến; hỏi người địa phương hoặc ủy ban xã sở tại trước khi đi.
- Đường trên cù lao nhỏ. Nhiều đoạn chỉ vừa xe máy, có cầu nhỏ qua mương. Ô tô đi được trên trục chính, vào sâu trong ấp thì nên gửi xe.
- Mùa khô thiếu nước ngọt ở phần đuôi. Nếu ở lại qua đêm ở vùng giáp biển vào mùa khô, nên mang theo nước uống.
- Muỗi và nắng. Ven rừng ngập mặn muỗi nhiều về chiều; giữa trưa nắng gắt, ít bóng cây trên bờ đê.
- Đồ đạc khi qua đò. Đò ngang nhỏ chở người và xe máy, nên giữ đồ gọn, điện thoại để túi kín, mặc áo phao nếu có.
Những lưu ý này không nhằm làm người đọc ngại đi. Cù lao là nơi bình yên, người dân hiếu khách; chỉ là nhịp sống phụ thuộc vào sông nhiều hơn ở đất liền, nên người lạ cần tính trước một chút.
Cù Lao Dung trong bức tranh chung của vùng ven biển
Nhìn rộng ra, Cù Lao Dung là mảnh ghép giữa hai vùng ven biển khác hẳn nhau của Sóc Trăng cũ. Phía bờ Trần Đề và Vĩnh Châu là bờ biển bùn thẳng, đối diện trực tiếp với sóng biển Đông, có giồng cát, ruộng hành, đầm tôm. Phía trong là các vùng ngọt hóa ở Kế Sách, Long Phú với vườn cây và ruộng lúa. Cù lao nằm giữa, mang tính chất của cả hai.
Khi dự án cầu Đại Ngãi trên quốc lộ 60 nối hai bờ sông Hậu qua cù lao được hoàn thành, Cù Lao Dung sẽ không còn là "đảo trên sông" theo nghĩa cách trở như trước. Điều đó có thể mang lại đường đi nhanh hơn, hàng hóa thuận hơn, nhưng cũng đặt ra chuyện giữ rừng, giữ bãi và giữ nếp sống miệt vườn trước áp lực đổi thay. Tiến độ công trình thay đổi theo từng giai đoạn, nên nếu bạn cần mốc thời gian, hãy kiểm thông tin hiện hành từ cơ quan quản lý dự án.
Câu hỏi thường gặp
Cù Lao Dung bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, tỉnh Sóc Trăng hợp nhất với Hậu Giang và Cần Thơ thành thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương. Vì vậy vùng Cù Lao Dung nay thuộc thành phố Cần Thơ, chia thành hai xã là An Thạnh và Cù Lao Dung, không còn cấp huyện.
Cù Lao Dung có phải là một đảo ngoài biển không?
Không. Đây là cù lao trên sông, tức vùng đất bồi nằm giữa hai nhánh sông Hậu, chỉ có phần đuôi chạm ra biển. Bao quanh cù lao là nước sông, nước ngọt vào mùa mưa và lợ vào mùa khô, không phải biển khơi như các đảo ngoài khơi.
Tên Cù Lao Dung có nghĩa là gì?
Có nhiều cách giải thích về gốc tên gọi, được truyền miệng trong dân gian và chưa thống nhất. Trang không khẳng định một cách giải thích nào. Nếu bạn cần cho việc nghiên cứu, nên tìm các tài liệu địa chí của tỉnh Sóc Trăng cũ hoặc hỏi người cao tuổi ở địa phương.
Ở Cù Lao Dung có nước máy, điện, sóng điện thoại không?
Điện và sóng điện thoại đã phủ phần lớn cù lao. Nước sinh hoạt thì tùy khu vực: nơi có hệ thống cấp nước tập trung, nơi vẫn dùng nước giếng, nước mưa trữ trong lu, bồn. Mùa khô, các ấp gần biển dễ thiếu nước ngọt hơn, nên hỏi chủ nhà trước nếu ở lại lâu.
Khi nào cù lao có cầu nối vào đất liền?
Dự án cầu Đại Ngãi trên quốc lộ 60 đi qua Cù Lao Dung đang được triển khai. Thời điểm thông xe có thể thay đổi theo tiến độ thực tế. Bạn nên theo dõi thông báo chính thức của cơ quan quản lý dự án hoặc chính quyền thành phố Cần Thơ thay vì tin các con số lan truyền.