Người Khmer là một trong ba cộng đồng làm nên diện mạo vùng Sóc Trăng cũ, bên cạnh người Kinh và người Hoa. Theo các số liệu thống kê dân số thường được nhắc, đồng bào Khmer chiếm gần một phần ba dân số tỉnh Sóc Trăng trước khi tỉnh nhập vào thành phố Cần Thơ từ ngày 1/7/2025. Họ sống tập trung nhiều ở vùng Vĩnh Châu, Trần Đề, Mỹ Xuyên, Mỹ Tú, Châu Thành và quanh trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, thành từng xóm quây quần quanh một ngôi chùa.
Muốn hiểu người Khmer ở đây, cần nắm ba thứ: đơn vị cư trú gọi là phum và sóc, vai trò của ngôi chùa trong đời sống làng, và lịch lễ hội gắn với mùa vụ lúa nước. Bài này đi qua từng phần, kèm những hiểu lầm người ngoài hay mắc, để bạn đến chơi, làm việc hay kết bạn với người Khmer Sóc Trăng bằng thái độ đúng.
Phum và sóc: cách người Khmer tổ chức làng
Phum là nhóm nhà của một đại gia đình hoặc vài gia đình có họ hàng, thường cất gần nhau trên một giồng đất cao. Sóc là đơn vị lớn hơn, gồm nhiều phum, tương đương một làng. Chữ "sóc" trong tiếng Việt Nam Bộ mượn từ tiếng Khmer srok, mang nghĩa xứ, vùng, làng; chính tên Sóc Trăng cũng được nhiều người giải thích là bắt nguồn từ cụm Srok Khleang, theo cách hiểu phổ biến là "xứ có kho".
Vị trí phum sóc không ngẫu nhiên. Đồng bằng ven biển Sóc Trăng có những dải giồng cát chạy song song bờ biển cũ, cao hơn ruộng xung quanh. Người Khmer xưa chọn giồng để cất nhà, trồng hoa màu, đào giếng lấy nước ngọt, còn ruộng thấp phía dưới để cấy lúa. Đi dọc vùng Vĩnh Châu, Trần Đề hay Mỹ Xuyên cũ, bạn vẫn thấy kiểu bố trí ấy: một con đường chạy trên giồng, nhà hai bên, hàng thốt nốt và cây sao, rồi đồng ruộng mở ra phía sau.
Trung tâm của sóc thường là ngôi chùa. Mỗi sóc hoặc vài sóc gần nhau góp công góp của dựng một chùa, và chùa trở thành nơi hội họp, học chữ, tổ chức lễ của cả cộng đồng. Vì vậy khi người Khmer hỏi nhau quê ở đâu, câu trả lời hay đi kèm tên ngôi chùa gần nhà.
Tiếng nói và chữ viết Khmer trong đời sống hằng ngày
Tiếng Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, có chữ viết riêng bắt nguồn từ hệ chữ Ấn Độ cổ. Ở Sóc Trăng, phần lớn người Khmer nói được cả tiếng Khmer và tiếng Việt; người lớn tuổi ở xóm sâu có khi chỉ quen tiếng mẹ đẻ, còn lớp trẻ đi học, đi làm xa thì dùng tiếng Việt thành thạo. Trong nhà, giữa bà con, tiếng Khmer vẫn là tiếng chính.
Giọng Khmer ở miền Tây có khác biệt so với tiếng Khmer chuẩn ở Campuchia: từ vựng vay mượn tiếng Việt nhiều hơn, một số âm đọc khác. Ngược lại, tiếng Việt của người Sóc Trăng cũng mượn không ít từ Khmer, như "sóc", "phum", "ghe ngo", tên món "bún nước lèo" được nhiều người cho là có gốc từ món bún của người Khmer, và nhiều địa danh như Tham Đôn hay Ba Xuyên được cho là phiên âm từ tên gốc Khmer.
Chữ Khmer được dạy theo hai đường. Đường thứ nhất là trường phổ thông ở vùng đông học sinh Khmer, có tiết tiếng dân tộc. Đường thứ hai, lâu đời hơn, là lớp học trong chùa, thường mở dịp hè, do các vị sư hoặc người có học trong sóc đứng lớp. Nhiều người Khmer trung niên kể rằng họ biết đọc chữ mẹ đẻ là nhờ những mùa hè ngồi dưới mái sala của chùa làng.
Sinh kế: từ ruộng lúa, rẫy hành đến làm thuê xa nhà
Lúa nước là gốc. Phần lớn người Khmer Sóc Trăng xưa nay sống bằng ruộng lúa. Lịch lễ hội lớn trong năm, từ Tết Chôl Chnăm Thmây tháng tư đến lễ Ok Om Bok tháng mười âm lịch, đều ăn khớp với nhịp gieo cấy và thu hoạch. Hiểu điều này sẽ thấy vì sao nhiều lễ mang ý nghĩa cầu mưa thuận gió hoà, tạ ơn đất nước.
Hoa màu trên giồng cát. Vùng ven biển Vĩnh Châu cũ nổi tiếng với hành tím, và người Khmer ở đây là lực lượng chính trên những rẫy hành ấy. Trên đất giồng, ngoài hành còn có dưa hấu, củ sắn, rau màu theo mùa, tưới bằng nước giếng khoan hoặc nước mưa trữ lại.
Làm thuê, đi làm xa. Từ khoảng hai thập niên gần đây, nhiều thanh niên Khmer rời làng lên TP.HCM, Bình Dương cũ, Đồng Nai làm công nhân. Họ thường về quê dịp Chôl Chnăm Thmây và Sene Đôl Ta, khiến các tuyến xe về Sóc Trăng đông nghẹt những ngày đó. Tiền gửi về giúp nhiều gia đình cất lại nhà, nhưng cũng làm làng vắng người trẻ giữa năm.
Nghề thủ công gắn với chùa và lễ hội. Đóng ghe ngo, làm mặt nạ, chạm gỗ, đắp phù điêu, đánh nhạc ngũ âm là những nghề tay nghề cao, thường truyền trong cộng đồng xoay quanh chùa. Không nhiều người sống được bằng các nghề này, nhưng chúng giữ cho lễ hội và kiến trúc chùa có người kế tục.
Ngôi chùa trong vòng đời một người Khmer
Đa số người Khmer Nam Bộ theo Phật giáo Nam tông, và với họ ngôi chùa không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trường học, hội trường, nơi giữ của chung. Từ khi một đứa trẻ được đặt tên, đến lúc thanh niên vào chùa tu một thời gian để học chữ và học cách sống, đến đám cưới, rồi khi qua đời được làm lễ hoả táng và gửi tro cốt trong tháp ở sân chùa, mỗi mốc đời người đều có dấu chân ngôi chùa.
Tục để con trai vào chùa tu một thời gian trước khi lập gia đình từng rất phổ biến. Ngày nay ít gia đình bắt buộc, nhưng ở nhiều sóc vẫn có thanh niên tự nguyện vào chùa vài tháng hay vài năm, vừa học chữ Khmer, chữ Pali, vừa học nghề trang trí, đánh nhạc. Người từng tu xong hoàn tục được cộng đồng coi là người đã "chín", đáng tin cậy để giao việc.
Bài này không đi vào giáo lý. Điều đáng nắm với người ngoài chỉ là: ngôi chùa là của chung cả sóc, do dân góp tiền xây và giữ, nên cách bạn cư xử trong chùa được dân làng nhìn như cách bạn cư xử với chính cộng đồng họ.
Lịch năm của một sóc Khmer, nhìn qua mùa vụ
Ngày âm lịch và dương lịch của các lễ lệch nhau mỗi năm; bảng chỉ cho biết khoảng thời gian thường rơi vào, cần xem lịch cụ thể của từng năm.
| Thời điểm thường gặp | Sự kiện | Gắn với mùa vụ thế nào |
|---|---|---|
| Giữa tháng 4 dương lịch | Tết Chôl Chnăm Thmây | Lúc vừa xong vụ thu hoạch mùa khô, nông nhàn, chuẩn bị mùa mưa |
| Khoảng tháng 6 – tháng 9 âm lịch | Mùa nhập hạ, các sư ở lại chùa | Trùng mùa mưa, mùa cấy, người làng bận ruộng |
| Cuối tháng 8 âm lịch | Lễ Sene Đôl Ta | Lúa đang thì con gái, gia đình sum họp tưởng nhớ ông bà |
| Từ rằm tháng 9 đến rằm tháng 10 âm lịch | Lễ dâng y Kathina ở các chùa | Hết mùa mưa, lúa sắp chín |
| Rằm tháng 10 âm lịch | Lễ Ok Om Bok, đua ghe ngo | Nước lớn, lúa chắc hạt, tạ ơn trăng và nước |
Nhìn vào bảng sẽ thấy mùa lễ dày nhất của người Khmer Sóc Trăng là cuối năm âm lịch, từ tháng tám đến tháng mười, khi nước sông lên và lúa sắp gặt. Đó cũng là lúc vùng này đông khách nhất.
Những hiểu lầm hay gặp về người Khmer Sóc Trăng
"Người Khmer ở đây là người từ Campuchia sang." Không đúng. Người Khmer có mặt ở vùng đất Nam Bộ từ rất lâu, trước cả khi người Việt và người Hoa đến khai phá nhiều vùng. Họ là cư dân bản địa của đồng bằng, là công dân Việt Nam, với bản sắc riêng của Khmer Nam Bộ khác với người Khmer ở Campuchia về giọng nói, tập quán lẫn ẩm thực.
"Chùa Khmer nào cũng giống nhau." Nhìn lướt thì mái cong, đầu rắn, màu vàng đỏ có vẻ giống, nhưng mỗi chùa có lịch sử, phong cách trang trí và đời sống riêng. Có chùa nổi tiếng vì đàn dơi, có chùa vì mảnh sành gắn tường, có chùa vì cột gỗ cổ. Bài về kiến trúc chùa trong cùng danh mục sẽ chỉ cách nhận biết.
"Lễ hội Khmer là để du khách xem." Lễ hội trước hết là của cộng đồng. Đua ghe ngo, cúng trăng, đắp núi cát đều có phần nghi thức riêng của làng, du khách được đón chào nhưng là khách. Đến xem với tâm thế khách mời sẽ được đón nhận cởi mở hơn nhiều.
"Người Khmer ngại giao tiếp." Ở xóm sâu, người lớn tuổi có thể dè dặt vì không rành tiếng Việt, nhưng tính người Khmer Sóc Trăng nhìn chung hiền và hiếu khách. Một câu chào, một nụ cười và thái độ không vội vã là đủ mở chuyện.
Sóc Trăng thành Cần Thơ: bản sắc Khmer có thay đổi?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Sóc Trăng cũ cùng Hậu Giang cũ nhập vào thành phố Cần Thơ, cấp huyện bỏ, các xã được sắp xếp lại. Nhiều tên xã mới giữ lại tên vùng quen thuộc như Ngọc Tố, Nhu Gia, Lai Hòa, Vĩnh Hải. Việc đổi địa giới hành chính không chạm đến phum sóc, chùa làng hay lịch lễ hội, vì đây là cấu trúc cộng đồng chứ không phải cấp hành chính.
Điều có thay đổi là cách người ngoài gọi tên vùng đất. Trên giấy tờ bây giờ là thành phố Cần Thơ, nhưng trong câu chuyện thường ngày, người ta vẫn nói "người Khmer Sóc Trăng", "chùa Khmer Sóc Trăng". Trang này cũng dùng tên Sóc Trăng theo nghĩa vùng đất tỉnh cũ, để bạn tìm thông tin cho dễ.
Với thành phố Cần Thơ mới, cộng đồng Khmer từ Sóc Trăng cũ trở thành phần đông nhất của đồng bào Khmer trong địa bàn thành phố, kéo theo hàng chục ngôi chùa và các lễ hội lớn như Ok Om Bok. Đó là một lớp văn hoá mà Cần Thơ cũ trước đây không có đậm như vậy.
Trang phục, bữa ăn và nhịp ngày thường
Ngày thường, người Khmer Sóc Trăng ăn mặc như mọi người dân miền Tây: áo thun, quần dài, nón lá hay nón vải khi ra đồng. Trang phục truyền thống xuất hiện rõ nhất vào ngày lễ: phụ nữ mặc xà rông, áo bó, khăn vắt vai; đàn ông mặc áo trắng, xà rông hoặc quần sẫm màu khi lên chùa. Những dịp Chôl Chnăm Thmây hay Ok Om Bok, sân chùa rực màu xà rông, là lúc dễ nhận ra nét riêng này nhất.
Bữa cơm thường ngày của gia đình Khmer có cơm, cá, rau, các loại mắm, canh chua và rau rừng hái quanh nhà. Mắm bò hóc làm từ cá đồng là gia vị quen thuộc, có mặt trong nhiều món. Bánh dân gian như bánh tét, bánh ít, cốm dẹp gắn với lễ tết. Phần ẩm thực chi tiết thuộc danh mục ẩm thực của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng nhiều món quen của vùng Sóc Trăng mang dấu vết bếp Khmer.
Nhịp một ngày ở sóc bắt đầu từ sáng sớm: người lớn ra đồng, trẻ con đi học, các bà các mẹ mang cơm vào chùa trước giờ trưa. Chiều xuống, sân chùa và đường làng đông dần. Ai đến thăm sóc nên chọn sáng sớm hoặc chiều muộn, vừa mát vừa gặp được người.
Câu hỏi thường gặp
Người Khmer ở Sóc Trăng có nói được tiếng Việt không?
Phần lớn người Khmer ở vùng Sóc Trăng cũ nói được tiếng Việt, nhất là người trẻ và người đi làm, đi học. Một số người lớn tuổi ở xóm sâu chủ yếu dùng tiếng Khmer, nên khi trò chuyện bạn nói chậm, câu ngắn và có thể nhờ người trẻ trong nhà giúp.
Phum và sóc khác nhau thế nào?
Phum là cụm nhà của một đại gia đình hoặc vài gia đình họ hàng sống gần nhau. Sóc là đơn vị lớn hơn, gồm nhiều phum, tương đương một làng. Ngày nay trên giấy tờ dùng ấp, xã, nhưng người Khmer vẫn quen gọi theo phum, sóc.
Học chữ Khmer ở Sóc Trăng ở đâu?
Chữ Khmer được dạy ở một số trường phổ thông vùng đông học sinh Khmer và ở các lớp học trong chùa, thường mở dịp hè. Người muốn học nên hỏi ban quản trị chùa gần nơi ở hoặc trường dân tộc nội trú về lớp hiện có.
Vùng nào của Sóc Trăng cũ có đông người Khmer nhất?
Người Khmer sống rải khắp vùng Sóc Trăng cũ, đông ở các khu vực Vĩnh Châu, Trần Đề, Mỹ Xuyên, Mỹ Tú, Châu Thành và quanh trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ. Ở những nơi này gần như xã nào cũng có chùa Khmer.
Đến nhà người Khmer chơi cần lưu ý gì?
Bỏ dép trước khi vào nhà, ngồi xếp chân gọn, không chỉ bàn chân vào người hay bàn thờ, không xoa đầu người khác kể cả trẻ nhỏ. Nhận đồ ăn, nước uống mời bằng hai tay và nếm thử một chút là phép lịch sự.
Sau sáp nhập, người Khmer Sóc Trăng có còn được gọi như cũ không?
Trên giấy tờ hành chính, vùng Sóc Trăng cũ nay thuộc thành phố Cần Thơ. Trong đời sống, người dân và các nhà nghiên cứu vẫn dùng cách gọi người Khmer Sóc Trăng để chỉ cộng đồng gắn với vùng đất tỉnh cũ này.