Tiếng nói ở Sóc Trăng: từ mượn tiếng Khmer, tiếng Triều Châu trong lời ăn tiếng nói

Tiếng nói hằng ngày ở vùng Sóc Trăng cũ là tiếng Việt giọng miền Tây, pha một lớp từ thường được cho là mượn từ tiếng Khmer (như thốt nốt, cà ràng, bò hóc) và tiếng Triều Châu (như xá bấu, hia, chế, các tên món ăn), cùng thói quen chuyển qua lại giữa hai ba thứ tiếng trong một câu chuyện.

Ở nhiều gia đình và nhiều ấp, tiếng Khmer và tiếng Triều Châu vẫn là tiếng mẹ đẻ, tiếng Việt là tiếng chung. Trẻ con lớn lên nghe ba thứ tiếng, người buôn bán ở chợ chuyển tiếng theo khách. Kết quả là một bức tranh ngôn ngữ phong phú mà người ngoài nghe lần đầu thấy vừa quen vừa lạ.

Bài này giới thiệu các lớp từ mượn thường được nhắc, kèm lời nhắc quan trọng: nguồn gốc nhiều từ vẫn còn tranh luận giữa các nhà nghiên cứu, nên chỉ nên xem là "thường được cho là".

Ba thứ tiếng trong một vùng

Ở vùng Sóc Trăng cũ, tiếng Việt là tiếng chung dùng ở trường học, cơ quan, chợ, trên báo đài. Tiếng Khmer là tiếng mẹ đẻ của người Khmer, dùng trong gia đình, trong ấp, trong chùa, trong lễ hội; đài phát thanh – truyền hình địa phương có chương trình tiếng Khmer, nhiều trụ sở ở vùng đông người Khmer có bảng tên song ngữ. Tiếng Triều Châu được nhiều gia đình người Hoa giữ trong nhà, nhất là thế hệ lớn tuổi.

Đa số người Khmer, người Hoa đều nói tiếng Việt, nhưng mức độ khác nhau: người trẻ, người làm việc ở đô thị nói thạo, một số người lớn tuổi ở ấp xa chỉ nói được tiếng Việt cơ bản. Ngược lại, người Kinh biết tiếng Khmer hay tiếng Triều Châu ít hơn, thường chỉ vài câu chào hỏi, vài con số khi buôn bán.

Ở những gia đình đan xen, trẻ con nói tiếng Khmer với bà nội, tiếng Triều Châu với ông ngoại, tiếng Việt với bạn bè. Đây không phải chuyện hiếm ở Sóc Trăng, và là một tài sản ngôn ngữ mà không phải vùng nào cũng có.

Một số từ thường được cho là mượn tiếng Khmer

Các từ dưới đây được nhiều sách về phương ngữ Nam Bộ nhắc đến như có gốc Khmer. Một số từ dùng khắp Nam Bộ, không riêng Sóc Trăng; nguồn gốc có từ còn tranh luận:

Ngoài những từ này, nhiều địa danh ở vùng Sóc Trăng là phiên âm tiếng Khmer; mục lịch sử và tên gọi của trang có bài riêng về địa danh. Khi muốn tìm hiểu nghĩa gốc của một từ, hỏi người Khmer nói tiếng mẹ đẻ thường chính xác hơn tra trên mạng.

Một số từ thường được cho là mượn tiếng Triều Châu

Tiếng Việt Nam Bộ có nhiều từ gốc tiếng Hoa, phần lớn đến qua người Triều Châu, người Quảng Đông. Ở Sóc Trăng, vì người Hoa phần đông là Triều Châu, một số từ mang âm Triều Châu rõ hơn:

Nhiều từ trong bảng đã trở thành tiếng Việt chung của Nam Bộ đến mức người nói không còn nghĩ đó là từ mượn. Đây là cách các ngôn ngữ vẫn luôn vay mượn của nhau khi người nói sống cạnh nhau đủ lâu.

Chiều ngược lại: tiếng Khmer, tiếng Triều Châu mượn tiếng Việt

Vay mượn không chỉ đi một chiều. Tiếng Khmer ở Nam Bộ có nhiều từ mượn tiếng Việt, nhất là những từ chỉ khái niệm hành chính, kỹ thuật, đồ dùng hiện đại: tên các loại giấy tờ, tên cơ quan, tên máy móc nông nghiệp, tên các món hàng ở chợ. Người Khmer nói chuyện với nhau bằng tiếng Khmer nhưng chêm những từ tiếng Việt này là chuyện thường gặp.

Tiếng Triều Châu của người Hoa ở Sóc Trăng cũng vậy. Sau nhiều thế hệ sống ở Việt Nam, tiếng Triều Châu trong các gia đình ở đây có không ít từ tiếng Việt chen vào, có cách dùng từ khác với tiếng Triều Châu ở quê gốc. Người Hoa Sóc Trăng sang các nơi khác nói tiếng Triều Châu đôi khi được nhận ra ngay là "người Hoa ở Việt Nam" nhờ những từ ấy.

Chính sự vay mượn hai chiều cho thấy các cộng đồng đã sống cạnh nhau đủ lâu để ngôn ngữ của họ thấm vào nhau. Nhìn từ góc này, mỗi thứ tiếng ở Sóc Trăng đều mang dấu vết của hai thứ tiếng còn lại.

Chuyển tiếng giữa câu: chuyện bình thường ở chợ Sóc Trăng

Đứng ở một quầy hàng trong chợ ở Vĩnh Châu hay đô thị Sóc Trăng, bạn có thể nghe người bán chào khách Khmer bằng tiếng Khmer, quay sang trả giá với mối hàng người Hoa bằng tiếng Triều Châu, rồi nói tiếng Việt với khách lạ. Hiện tượng chuyển tiếng như vậy rất tự nhiên với người làm buôn bán lâu năm, họ chọn thứ tiếng giúp khách thấy gần gũi nhất.

Trong lời nói của người song ngữ, đôi khi một câu tiếng Việt chen vào một hai từ tiếng Khmer hoặc ngược lại, nhất là những từ chỉ đồ vật, món ăn, quan hệ gia đình mà tiếng kia không có từ tương đương thật sát. Người ngoài nghe có thể không hiểu hết, nhưng đó là cách nói rất bình thường trong một vùng nhiều tiếng.

Với khách đến vùng này, học vài câu chào và cảm ơn bằng tiếng Khmer là cách đơn giản để thể hiện sự tôn trọng. Người địa phương thường rất vui khi nghe khách cố gắng nói, dù phát âm chưa chuẩn. Nếu bạn không chắc, cứ hỏi người Khmer gần đó dạy cho một câu, đó cũng là một cách bắt đầu câu chuyện.

Vài nét nhận ra giọng Sóc Trăng

Giọng của người Sóc Trăng nằm trong vùng giọng miền Tây Nam Bộ, nên người ở xa thường không phân biệt được với giọng Cần Thơ, Bạc Liêu, Trà Vinh. Người trong vùng thì nghe ra những khác biệt nhỏ về nhịp, về cách kéo dài cuối câu, về những từ địa phương quen dùng. Đây là cảm nhận của người bản xứ, khó mô tả bằng quy tắc chính xác.

Ở những nơi đông người Khmer, tiếng Việt của người Khmer có ngữ điệu riêng do ảnh hưởng của tiếng Khmer, vốn không có thanh điệu như tiếng Việt. Một số âm cuối, một số thanh được phát âm khác đi. Người Hoa lớn tuổi nói tiếng Việt cũng có thể mang chút âm hưởng Triều Châu. Những khác biệt ấy là chuyện bình thường của người nói nhiều thứ tiếng, không phải "nói sai".

Trên mạng xã hội, có nhiều video bắt chước giọng nói của người Khmer hay người Hoa để gây cười. Dù vô tình hay cố ý, cách làm này dễ biến một đặc điểm ngôn ngữ thành định kiến. Người Sóc Trăng nói chung tự hào về sự phong phú của tiếng nói quê mình, và cách tôn trọng nhất với sự phong phú ấy là lắng nghe chứ không chế giễu.

Những điều nên dè dặt khi nói về từ mượn

Không phải từ nào nghe lạ cũng là từ mượn. Tiếng Việt Nam Bộ có nhiều từ cổ, từ địa phương thuần Việt mà người miền khác không dùng. Thấy một từ lạ không có nghĩa là nó đến từ tiếng Khmer hay tiếng Hoa.

Nguồn gốc có thể có nhiều đường. Một số từ có thể đến tiếng Việt qua tiếng Khmer nhưng tiếng Khmer lại mượn từ một ngôn ngữ khác, như tiếng Mã Lai, tiếng Thái. Một số từ gốc Hoa có thể đến qua tiếng Quảng Đông chứ không phải Triều Châu.

Sách vở cũng có chỗ sai. Các bài viết phổ thông về từ mượn thường chép lại của nhau. Khi cần chính xác, nên tìm công trình nghiên cứu ngôn ngữ học có dẫn nguồn.

Đừng biến từ mượn thành chuyện hơn thua. Việc tiếng Việt mượn từ tiếng Khmer hay tiếng Hoa không nói lên cộng đồng nào hơn. Nó chỉ cho thấy các cộng đồng đã sống cạnh nhau, trao đổi với nhau rất lâu.

Giữ tiếng mẹ đẻ trong một thế hệ mới

Như ở nhiều vùng có cộng đồng nói tiếng mẹ đẻ khác tiếng phổ thông, việc giữ tiếng Khmer và tiếng Triều Châu cho thế hệ trẻ ở Sóc Trăng là một mối quan tâm. Trẻ con học ở trường bằng tiếng Việt, xem phim, dùng mạng bằng tiếng Việt, đi làm xa trong môi trường tiếng Việt, nên dễ quên dần tiếng của ông bà nếu gia đình không chủ động giữ.

Với tiếng Khmer, các lớp dạy chữ ở chùa vào dịp hè, chương trình dạy tiếng Khmer ở một số trường, các chương trình phát thanh, truyền hình tiếng Khmer là những con đường giữ tiếng. Với tiếng Triều Châu, con đường chính vẫn là gia đình; các lớp tiếng Hoa ở địa phương chủ yếu dạy tiếng phổ thông. Bài về việc học tiếng Khmer, tiếng Hoa trong mục này nói kỹ hơn.

Một số gia đình trẻ ở đô thị chọn cách nói tiếng Việt với con ở nhà vì nghĩ như vậy con học tốt hơn. Đó là lựa chọn của từng nhà. Tuy vậy, khi ông bà chỉ nói thạo tiếng Khmer hay tiếng Triều Châu, việc trẻ không hiểu tiếng ông bà có thể làm khoảng cách giữa các thế hệ lớn dần, điều mà nhiều gia đình chỉ nhận ra khi đã muộn.

Biết thêm một ngôn ngữ của cộng đồng mình không làm ai kém tiếng Việt đi. Ngược lại, người trẻ Sóc Trăng nói được hai ba thứ tiếng thường có lợi thế khi làm việc trong du lịch, thương mại, giáo dục, y tế ở vùng nhiều dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

Người Sóc Trăng nói giọng gì?

Người Sóc Trăng nói giọng miền Tây Nam Bộ. Người Khmer, người Hoa khi nói tiếng Việt có thể có ngữ điệu riêng do ảnh hưởng tiếng mẹ đẻ. Trong vùng còn có nhiều từ địa phương và từ mượn mà người miền khác nghe lạ.

Thốt nốt có phải từ tiếng Khmer không?

Thường được cho là có gốc tiếng Khmer, vì cây thốt nốt gắn bó với đời sống người Khmer và tên gọi gần với tên trong tiếng Khmer. Đây là một trong những ví dụ hay được nhắc khi nói về từ mượn Khmer trong tiếng Việt.

Xá bấu là gì?

Xá bấu là củ cải muối rồi phơi khô, món quen của người Hoa Triều Châu, phổ biến ở vùng Sóc Trăng, Bạc Liêu nơi trồng nhiều củ cải. Tên gọi đọc theo âm Triều Châu. Món này dùng để kho, xào, nấu canh hoặc ăn với cháo.

Người Kinh có cần học tiếng Khmer khi sống ở Sóc Trăng không?

Không bắt buộc, vì tiếng Việt là tiếng chung. Nhưng biết vài câu chào hỏi, cảm ơn bằng tiếng Khmer giúp giao tiếp gần gũi hơn, nhất là khi làm việc ở vùng đông người Khmer như giáo viên, y tế, buôn bán, du lịch.

Ở Sóc Trăng có báo, đài bằng tiếng Khmer không?

Đài phát thanh – truyền hình địa phương có chương trình tiếng Khmer, và có ấn phẩm báo chí tiếng Khmer phục vụ đồng bào. Sau khi nhập vào thành phố Cần Thơ, cách tổ chức các chương trình này do thành phố quyết định.

Vì sao một số người lớn tuổi người Khmer nói tiếng Việt chưa thạo?

Vì họ lớn lên trong ấp nói tiếng Khmer, ít đi học hoặc học ít năm, làm nông và giao tiếp chủ yếu trong cộng đồng. Đây là chuyện hoàn cảnh, không phải khả năng. Thế hệ con cháu đi học đầy đủ hầu hết nói tiếng Việt thạo.