Phần lớn người Khmer ở vùng Sóc Trăng cũ sống ở nông thôn, trong các phum sóc trên giồng cát hoặc vùng ruộng, làm lúa, trồng rau màu như hành, củ cải, nuôi tôm ở vùng ven biển, và ngày càng nhiều người trẻ đi làm công ở đô thị và khu công nghiệp. Đời sống cộng đồng xoay quanh gia đình, phum sóc và ngôi chùa của ấp.
Bài này nói về đời sống thường ngày: nhà cửa, gia đình, nghề nghiệp, nhịp mùa vụ, và những thay đổi trong vài chục năm qua. Kiến trúc chùa, lễ hội, nghệ thuật Khmer được viết riêng ở mục văn hoá Khmer của trang; ở đây chỉ nhắc đến chùa trong vai trò một phần của đời sống làng.
Phum, sóc và cách một ấp Khmer được tổ chức
Đơn vị nhỏ nhất của đời sống Khmer truyền thống là phum, một nhóm vài gia đình có quan hệ họ hàng, thường là các gia đình con cái lập ra quanh nhà cha mẹ. Nhiều phum hợp lại thành sóc, tương đương một ấp, quây quần quanh một ngôi chùa. Ngày nay, về hành chính, phum sóc nằm trong hệ thống ấp, khóm như mọi nơi, nhưng trong đời sống, người Khmer vẫn dùng các khái niệm này để nói về nơi mình ở.
Trong một sóc, các gia đình thường biết rõ nhau qua nhiều đời. Việc lớn như cất nhà, làm đám cưới, đám tang đều có bà con trong phum, trong sóc đến giúp. Ngôi chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nơi họp mặt, nơi dạy chữ Khmer cho trẻ, nơi tổ chức lễ của cả cộng đồng, nơi chứa đồ dùng chung. Ban quản trị chùa gồm người cao tuổi có uy tín, đóng vai trò lớn trong đời sống ấp.
Khi đi qua một ấp Khmer ở Vĩnh Châu hay Trần Đề, bạn sẽ thấy cấu trúc ấy khá rõ: mái chùa cao nhất ở giữa, xung quanh là vườn cây, nhà dân, con đường đất hoặc bê tông nhỏ chạy dọc giồng, ruộng hoặc ao tôm trải ra hai bên ở vùng thấp.
Nhà cửa: từ nhà lá trên giồng đến nhà tường
Nhà truyền thống của người Khmer vùng này thường làm bằng gỗ, tre, lợp lá, có loại nhà sàn thấp hoặc nhà đặt trên nền đất đắp cao, hướng mặt ra đường hoặc ra sân. Sân trước rộng để phơi lúa, phơi hành, làm việc; phía sau và hai bên là vườn, có thể có giếng, chuồng gà, chuồng bò. Trước đây, nhiều nhà có cây thốt nốt hay cây dừa trồng quanh vườn.
Trong mấy chục năm gần đây, nhà tường mái tôn, mái ngói dần thay thế nhà lá, nhờ thu nhập từ hành, tôm, từ con cái đi làm xa gửi về và từ các chương trình hỗ trợ nhà ở. Kiểu nhà mới phần lớn giống nhà người Kinh trong vùng, đôi khi vẫn giữ một vài chi tiết như mái dốc cao, đầu hồi trang trí, màu sơn tươi.
Bên trong nhà, nơi trang trọng nhất thường dành cho bàn thờ gia đình và ảnh ông bà, cha mẹ đã khuất. Khách đến nhà người Khmer nên để ý không ngồi quay lưng hay chĩa chân về phía bàn thờ, không tự tiện đụng vào đồ thờ. Những phép lịch sự khác khi đến nhà được viết kỹ ở một bài riêng trong mục này.
Một năm làm ăn của gia đình Khmer ven biển
Bảng dưới phác hoạ nhịp làm ăn của một gia đình Khmer ở vùng giồng cát ven biển như Vĩnh Châu, Trần Đề. Mỗi gia đình, mỗi năm một khác tuỳ thời tiết, giá cả và việc nhà; bảng chỉ để hình dung:
| Thời gian | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa đến đầu mùa khô | Gặt lúa, chuẩn bị đất trồng hành, rau màu | Mùa nhiều việc, cần thêm người làm |
| Mùa khô | Trồng và chăm hành tím, củ cải, rau màu; một số nhà nuôi tôm | Nước tưới là mối lo chính |
| Khoảng tháng 4 dương lịch | Tết Chôl Chnăm Thmây, người đi xa về quê | Thường nghỉ làm vài ngày |
| Đầu mùa mưa | Làm đất, xuống giống lúa | Ruộng vùng trũng quanh giồng |
| Giữa mùa mưa | Chăm lúa, làm công thêm, đi làm xa ngắn hạn | Nhiều người trẻ lên thành phố làm việc |
| Tháng 10 âm lịch | Lễ Ok Om Bok, đua ghe ngo | Cả cộng đồng tham gia |
Nhịp làm ăn và nhịp lễ hội của người Khmer gắn chặt với nhau: các lễ lớn thường rơi vào lúc nông nhàn hoặc chuyển mùa, khi người ta có thời gian và có chút thu hoạch để góp vào lễ.
Gia đình và vai trò của người phụ nữ
Gia đình Khmer truyền thống ở Nam Bộ có những nét riêng. Sau khi cưới, đôi vợ chồng trẻ thường ở bên nhà vợ một thời gian, có nơi ở lâu dài, rồi mới ra ở riêng gần đó. Vì vậy phum thường hình thành quanh nhà của bà, của mẹ, và người phụ nữ có tiếng nói lớn trong việc nhà, việc tiền bạc, việc đất đai.
Con trai Khmer theo truyền thống thường vào chùa tu học một thời gian khi còn trẻ, học chữ, học lễ nghi, học cách sống, rồi hoàn tục, lập gia đình. Tập quán này vẫn còn nhưng không còn phổ biến như trước, vì nhiều thanh niên đi học, đi làm sớm. Những người từng tu học ở chùa thường được cộng đồng quý trọng, hay được mời giúp các việc lễ nghi trong ấp.
Như mọi gia đình nông thôn khác, gia đình Khmer ngày nay đang thay đổi: ít con hơn, con cái đi học xa, đi làm xa, ông bà ở nhà trông cháu. Bài về người Sóc Trăng đi làm xa trong mục này nói thêm về hiện tượng chung đó.
Bữa cơm và trang phục thường ngày
Bữa cơm thường ngày của gia đình Khmer nông thôn đơn giản, gắn với những gì có quanh nhà: cơm, cá kho hoặc cá nướng, canh chua nấu với rau, trái trong vườn, rau sống, và nhiều món có mắm, nhất là mắm bò hóc làm từ cá đồng ủ muối. Vị chua của me, của trái cây non, vị thơm của sả, của lá chanh, của các loại rau nhà trồng là những nét quen. Những món như bún nước lèo, num bò chóc, bánh ống, cốm dẹp gắn với người Khmer Sóc Trăng được kể kỹ ở mục ẩm thực.
Trang phục thường ngày giờ đã giống người Kinh trong vùng: áo thun, áo bà ba, quần dài, nón lá khi ra đồng. Xà rông, váy truyền thống và áo dài Khmer thường được mặc vào dịp lễ, đi chùa, đám cưới. Ở các sự kiện lớn như Tết Chôl Chnăm Thmây hay lễ Ok Om Bok, bạn sẽ thấy rất nhiều người, nhất là phụ nữ và thiếu nữ, mặc trang phục truyền thống với màu sắc tươi.
Những chi tiết đời thường ấy nghe nhỏ, nhưng giúp người ngoài thấy rằng văn hoá Khmer không chỉ ở chùa hay ở lễ hội, mà ở trong nồi canh, trong cách đặt bàn ăn, cách mời khách, cách mặc khi đi lễ.
Nghề và sinh kế: không chỉ là ruộng lúa
Làm ruộng. Lúa vẫn là nghề nền của nhiều gia đình Khmer ở vùng ruộng Mỹ Tú, Châu Thành, Thạnh Trị. Nhiều nơi đã chuyển sang các giống lúa thơm của vùng.
Rau màu trên giồng cát. Ở Vĩnh Châu, Trần Đề, hành tím, củ cải, các loại rau trồng trên giồng là nguồn thu chính. Nhiều gia đình Khmer và người Hoa làm nghề này qua nhiều đời, tích luỹ kinh nghiệm chọn giống, tưới, bảo quản.
Nuôi tôm và thuỷ sản. Ở vùng ven biển, nuôi tôm nước lợ, tôm trong ruộng lúa là sinh kế quan trọng nhưng rủi ro cao vì dịch bệnh, thời tiết và giá cả.
Làm công và đi làm xa. Làm thuê theo mùa ở địa phương, đi làm ở các tỉnh miền Đông, ở TP.HCM, trong khu công nghiệp là con đường của nhiều người trẻ.
Nghề thủ công và dịch vụ. Một số gia đình còn đan lát, làm bánh truyền thống bán trong dịp lễ, may trang phục, làm các vật dụng phục vụ lễ hội. Ngày càng có thêm người Khmer trẻ làm giáo viên, y tá, công chức, buôn bán, kinh doanh.
Việc chung trong phum sóc: cất nhà, gặt lúa, sửa đường
Một nét đáng quý của đời sống Khmer nông thôn là thói quen làm việc chung. Khi một nhà cất nhà mới, bà con trong phum đến phụ dựng khung, lợp mái, nấu cơm cho thợ; khi vào mùa gặt hay mùa nhổ hành, các nhà đổi công cho nhau, hôm nay làm ruộng nhà này, mai làm ruộng nhà kia. Lối đổi công giúp các gia đình ít tiền thuê nhân công vẫn kịp mùa vụ.
Việc chung của cả sóc thường được bàn ở chùa hoặc ở nhà người có uy tín: sửa con đường đất, nạo vét mương, góp tiền làm cây cầu nhỏ, chuẩn bị ghe ngo cho mùa đua. Người góp tiền, người góp công, người già góp kinh nghiệm. Những việc này đến nay vẫn còn, dù nhiều nơi đã có vốn nhà nước hỗ trợ làm đường, làm cầu.
Khi người trẻ đi làm xa ngày càng đông, việc đổi công trở nên khó hơn vì thiếu người. Nhiều gia đình chuyển sang thuê máy gặt, thuê nhân công theo ngày. Nhưng tinh thần "việc của một nhà là việc của cả phum" vẫn rõ nhất trong những dịp đám cưới, đám tang, khi cả ấp cùng xắn tay.
Những thay đổi gần đây và điều người ngoài nên biết
Vài chục năm qua, đời sống người Khmer vùng Sóc Trăng thay đổi nhanh: đường bê tông về tận ấp, điện, nước sạch, điện thoại, xe máy, con cái học cao hơn. Đồng thời, nhiều phum sóc vắng người trẻ trong mùa làm, nhiều gia đình phải xoay xở với biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, giá nông sản lên xuống.
Người ngoài đến vùng này đôi khi chỉ nhìn thấy chùa đẹp, lễ hội vui, mà ít thấy những bài toán sinh kế ấy. Ngược lại, cũng có người chỉ nhìn thấy khó khăn mà không thấy sự gắn kết cộng đồng, sự tự hào văn hoá và những nỗ lực vươn lên. Một cái nhìn công bằng cần cả hai.
Nếu bạn đến làm việc, nghiên cứu, làm từ thiện hay du lịch, cách tốt nhất là hỏi và lắng nghe người Khmer địa phương, đi qua ban quản trị chùa hoặc chính quyền ấp, xã, tôn trọng lịch làm ăn và lễ nghi của họ. Đó là cách để mối quan hệ đi được lâu.
Câu hỏi thường gặp
Người Khmer Sóc Trăng nói tiếng gì ở nhà?
Đa số gia đình Khmer nói tiếng Khmer ở nhà và trong ấp, nói tiếng Việt khi đi chợ, đi học, làm việc. Người trẻ ở đô thị hoặc gia đình đan xen có thể dùng tiếng Việt nhiều hơn. Nhiều người lớn tuổi ở vùng sâu vẫn nói tiếng Việt chưa thạo.
Phum và sóc khác nhau thế nào?
Phum là nhóm vài gia đình có quan hệ họ hàng sống gần nhau, sóc là cụm nhiều phum quanh một ngôi chùa, tương đương một ấp. Trong hành chính hiện nay, đơn vị chính thức là ấp, khóm, còn phum sóc là cách gọi trong đời sống.
Con trai Khmer có bắt buộc phải đi tu không?
Không bắt buộc. Đó là tập quán truyền thống được nhiều gia đình coi trọng, nhưng ngày nay nhiều thanh niên không vào chùa tu học, hoặc chỉ tu một thời gian ngắn. Đây là lựa chọn của từng gia đình.
Người Khmer ở Sóc Trăng có được hỗ trợ gì không?
Đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn được hưởng các chính sách hỗ trợ theo quy định chung về giáo dục, y tế, nhà ở, sinh kế. Từ năm 2025, việc thực hiện do thành phố Cần Thơ và phường xã đảm nhận; muốn biết chi tiết, nên hỏi uỷ ban xã.
Đến thăm một ấp Khmer cần lưu ý gì?
Ăn mặc kín đáo, chào hỏi lịch sự, xin phép trước khi chụp ảnh người và nhà, không vào chùa khi chưa được phép trong giờ sinh hoạt riêng. Nếu đi theo nhóm hoặc vì công việc, nên liên hệ trước với ấp hoặc ban quản trị chùa.
Vì sao nhiều nhà Khmer có sân rộng?
Sân là nơi làm việc: phơi lúa, phơi hành, làm đất, sửa dụng cụ, tổ chức đám tiệc. Với gia đình làm nông, sân rộng gần như là một phần của công việc, không chỉ là chỗ để xe hay trồng cây cảnh.