Phép lịch sự khi đến nhà người Khmer, người Hoa, người Kinh ở Sóc Trăng

Khi đến nhà người Sóc Trăng, dù là gia đình Khmer, Hoa hay Kinh, mấy nguyên tắc chung là: chào người lớn tuổi trước, cởi giày dép khi vào nhà nếu thấy chủ nhà làm vậy, không ngồi quay lưng hay chĩa chân về phía bàn thờ, nhận và đưa đồ bằng hai tay, và nhận lời mời ăn uống ít nhất một chút. Với người Khmer, chắp tay chào và tránh chạm vào đầu người khác là hai điểm cần nhớ thêm.

Vùng Sóc Trăng cũ có ba cộng đồng với những phép lịch sự hơi khác nhau. Người địa phương quen với khách lạ nên không bắt bẻ, nhưng một chút chú ý của khách luôn được đón nhận. Bài này gom những điều nên làm, nên tránh khi đến nhà chơi, đi đám cưới, đám giỗ, đám tang, theo cách người trong vùng vẫn làm. Phép ứng xử khi vào chùa Khmer được viết riêng ở mục văn hoá Khmer.

Chào hỏi và xưng hô

Chào người lớn tuổi trước. Ở cả ba cộng đồng, chào ông bà, cha mẹ của chủ nhà trước rồi mới đến người khác là phép lịch sự cơ bản. Hơi cúi người khi chào người lớn tuổi.

Chắp tay chào người Khmer. Người Khmer chào bằng cách chắp hai tay trước ngực, hơi cúi đầu; với người lớn tuổi, tay đặt cao hơn. Bạn có thể đáp lại bằng cách chắp tay hoặc chào bằng lời kèm cái gật đầu. Bắt tay vẫn được chấp nhận với nam giới trẻ, trong công việc.

Xưng hô theo tuổi. Gọi anh, chị, cô, chú, ông, bà theo tuổi như cách người Việt gọi nhau. Với người Hoa lớn tuổi, có thể nghe con cháu họ gọi theo tiếng Triều Châu, nhưng khách cứ dùng tiếng Việt là được.

Gọi tên, không gọi họ. Với người Khmer, gọi tên riêng kèm cách xưng hô, không gọi theo họ như "ông Thạch", "chị Sơn".

Với các vị sư. Nếu gặp sư Khmer ở nhà dân trong dịp lễ, chắp tay chào, không bắt tay; phụ nữ không chạm vào người và áo của sư, không đưa đồ trực tiếp vào tay sư mà đặt lên khăn hoặc nhờ nam giới đưa.

Vào nhà, ngồi và ăn uống

Ở nhiều nhà nông thôn, nhất là nhà người Khmer có sàn gỗ, nền gạch sạch, người ta cởi dép ở bậc cửa. Nhìn xem chủ nhà và người khác có cởi không rồi làm theo. Không bước qua người đang ngồi trên sàn, không đứng chống nạnh nói chuyện với người lớn đang ngồi.

Khi ngồi, tránh chĩa bàn chân về phía người lớn tuổi hay phía bàn thờ. Với người Khmer, đầu được coi là phần cao quý, nên tránh chạm vào đầu người khác, kể cả xoa đầu trẻ con theo thói quen. Nhiều người Kinh, người Hoa trong vùng cũng giữ ý này khi ở cạnh người Khmer.

Chủ nhà thường mời nước, mời trái cây, bánh, có khi giữ lại ăn cơm. Nhận lời và ăn ít nhất một chút là cách đáp lễ; từ chối thẳng có thể bị hiểu là chê. Nếu không ăn được món nào vì sức khoẻ hay vì kiêng, cứ nói nhẹ nhàng lý do. Khi ăn, đợi người lớn tuổi cầm đũa trước, gắp thức ăn cho người lớn nếu thấy phù hợp, và không bới mâm tìm món mình thích.

Những khác biệt nhỏ giữa ba cộng đồng

Phần lớn phép lịch sự giống nhau giữa ba cộng đồng. Bảng dưới chỉ ra vài khác biệt mà khách lạ hay để ý; đây là xu hướng chung, mỗi gia đình mỗi khác:

Nếu không chắc, cách an toàn nhất là quan sát người địa phương đi cùng và làm theo. Người Sóc Trăng quen sống giữa nhiều phong tục nên khá rộng lượng với khách; điều họ quý là thái độ chịu để ý, không phải sự hoàn hảo.

Đi đám cưới

Đám cưới ở vùng Sóc Trăng thường tổ chức ở nhà, dựng rạp trước sân, hoặc ở nhà hàng ở đô thị. Đám cưới người Khmer truyền thống có nhiều nghi lễ như lễ rước rể, lễ cắt tóc tượng trưng, lễ buộc chỉ cổ tay chúc phúc cho cô dâu chú rể, với nhạc truyền thống; ngày nay nhiều nhà rút gọn còn một hai ngày nhưng vẫn giữ những nghi lễ chính. Đám cưới người Hoa có lễ dâng trà cho ông bà, cha mẹ. Đám cưới người Kinh có lễ rước dâu, lễ gia tiên.

Khách mời thường mừng bằng phong bì, đưa tận tay chủ nhà hoặc bỏ vào thùng mừng. Mặc lịch sự, gọn gàng; không mặc quá nổi bật để không lấn át cô dâu. Nếu được mời buộc chỉ cổ tay trong đám cưới Khmer, hãy buộc kèm một lời chúc ngắn, đó là phần nghi lễ mà khách được tham gia.

Đám cưới ở nông thôn thường có nhạc và tiệc kéo dài, uống bia rượu khá nhiều. Khách có quyền từ chối uống mà không bị coi là bất lịch sự nếu nói khéo, nhất là khi phải lái xe về. Đừng nể nang mà để mình say khi đi đường làng ban đêm.

Đi đám giỗ và đám tang

Đám giỗ là dịp họ hàng, hàng xóm tụ họp. Khách đến thường thắp nhang ở bàn thờ trước, rồi mới ngồi vào mâm. Có thể mang theo trái cây, bánh hoặc phong bì nhỏ tuỳ quan hệ. Ở gia đình đan xen, mâm giỗ có món của nhiều cộng đồng; ăn và khen một chút là cách đáp lễ tự nhiên.

Đám tang là dịp cần cẩn trọng nhất. Mặc trang phục tối màu, kín đáo; nói nhỏ, không cười đùa lớn tiếng. Ở đám tang người Kinh, người Hoa, khách thường thắp nhang, viếng, gửi phong bì phúng điếu. Ở đám tang người Khmer, nghi lễ có sư sãi tham gia, thường hoả táng, tro cốt được gửi ở tháp trong chùa; khách nên theo hướng dẫn của người nhà, không chụp ảnh nghi lễ khi chưa được phép.

Sau đám tang, ở nhiều gia đình còn các lễ cúng theo ngày như cúng thất, cúng trăm ngày, giỗ đầu, tuỳ phong tục của từng cộng đồng. Người thân quen có thể được mời đến dự. Nếu không thể đến, một lời hỏi thăm qua điện thoại cũng được gia đình ghi nhận.

Với người ngoài cộng đồng, điều quan trọng nhất ở đám tang không phải biết hết nghi thức mà là thể hiện sự chia buồn chân thành. Một lời hỏi thăm ngắn với người nhà, có mặt đúng lúc, không làm điều gì gây chú ý là đủ.

Đến nhà người Hoa dịp Tết và dịp khai trương

Người Hoa ở Sóc Trăng, như nhiều gia đình người Việt, rất coi trọng những ngày đầu năm và ngày khai trương cửa hàng. Khi đến chúc Tết hay mừng khai trương, nên nói những lời chúc may mắn, buôn bán thuận lợi, sức khoẻ; tránh nhắc chuyện ốm đau, mất mát, nợ nần trong những ngày này. Đây là phép lịch sự hơn là kiêng kỵ, giống như cách người ta tránh nói chuyện buồn trong tiệc vui.

Quà Tết thường là trái cây, bánh, trà, hộp mứt; mừng khai trương thường là lẵng hoa hoặc phong bì. Khi chủ nhà mời trà, nhận chén bằng hai tay, uống một ngụm rồi đặt xuống. Nếu được mời ăn món đầu năm, ăn và khen một câu là vừa.

Ở các tiệm người Hoa trong chợ, chủ tiệm bận bịu những ngày đầu năm, nên chúc Tết ngắn gọn, không ngồi lâu nếu thấy khách mua hàng đông. Với những gia đình người Hoa đã quen biết lâu, một lời chúc Tết bằng tiếng Triều Châu học được từ người quen sẽ làm chủ nhà rất vui.

Khi bạn đến ấp vì công việc: cán bộ, người làm dự án, sinh viên

Nhiều người đến các ấp ở vùng Sóc Trăng cũ không phải để chơi mà để làm việc: khảo sát, dạy học, khám bệnh, làm dự án, làm từ thiện. Vài điều giúp công việc thuận lợi và không làm phiền cộng đồng:

• Liên hệ trước với chính quyền xã, trưởng ấp, và ở ấp Khmer thì cả ban quản trị chùa, vì đây là nơi cộng đồng tin cậy.
• Chọn thời gian không trùng mùa gặt, mùa nhổ hành, ngày lễ lớn của cộng đồng.
• Nếu cần nói chuyện với người lớn tuổi Khmer, nên có người phiên dịch là người địa phương, không để trẻ con phiên dịch các chuyện khó.
• Giải thích rõ mục đích, cách dùng thông tin, ảnh chụp; hỏi ý trước khi ghi âm, quay phim.
• Giữ lời hứa: nếu nói sẽ quay lại, sẽ gửi kết quả, sẽ hỗ trợ thì làm, vì cộng đồng nhớ rất lâu những người hứa rồi không quay lại.

Thái độ lắng nghe, kiên nhẫn và tôn trọng nhịp sống của cộng đồng thường quan trọng hơn mọi kế hoạch làm việc chi tiết.

Chụp ảnh, quay phim và đăng mạng

Khách đến Sóc Trăng thường muốn chụp ảnh nhà cửa, con người, lễ nghi. Vài nguyên tắc để không làm phiền chủ nhà:

• Xin phép trước khi chụp người, nhất là người lớn tuổi, phụ nữ và trẻ em.
• Không chụp bên trong nhà, bàn thờ, nghi lễ gia đình khi chưa được mời.
• Không đăng ảnh người khác lên mạng với lời bình mang tính chế giễu, so sánh giàu nghèo hay "lạ mắt".
• Khi quay video lễ hội, đứng ở chỗ không chắn lối đi, không chen vào khu vực nghi lễ.
• Nếu chủ nhà nhờ gửi lại ảnh, hãy giữ lời; với nhiều gia đình ở nông thôn, đó là món quà quý.

Những nguyên tắc này áp dụng ở mọi nơi, nhưng ở vùng nhiều cộng đồng như Sóc Trăng, chúng càng quan trọng vì một tấm ảnh kèm lời bình thiếu suy nghĩ có thể làm tổn thương cả một cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Vào nhà người Khmer có phải cởi giày không?

Thường là có, nhất là nhà sàn gỗ hoặc nhà có nền sạch. Hãy nhìn chủ nhà và người khác: nếu dép để ngoài bậc cửa thì bạn cũng cởi. Khi vào chính điện chùa Khmer thì luôn phải cởi giày dép.

Vì sao không nên xoa đầu trẻ con người Khmer?

Trong quan niệm truyền thống của người Khmer, đầu là phần cao quý nhất của cơ thể, nên chạm vào đầu người khác bị coi là thiếu tôn trọng. Nhiều gia đình trẻ không quá khắt khe, nhưng khách nên tránh cho chắc.

Đi đám cưới ở Sóc Trăng mừng bao nhiêu là vừa?

Không có mức cố định; tuỳ quan hệ với gia đình, nơi tổ chức và hoàn cảnh của bạn. Cách đơn giản là hỏi người quen cùng đi dự để mừng ở mức tương đương. Điều chủ nhà quý nhất vẫn là sự có mặt.

Phụ nữ có được đưa đồ cho sư Khmer không?

Theo phép ứng xử truyền thống, phụ nữ không đưa đồ trực tiếp vào tay sư và không chạm vào người, áo của sư. Đồ dâng có thể đặt lên khăn trải trước mặt sư hoặc nhờ nam giới trao giúp.

Nên mang quà gì khi đến nhà người Sóc Trăng?

Trái cây, bánh, trà, đặc sản quê mình là lựa chọn an toàn với cả ba cộng đồng. Với người lớn tuổi, đồ dùng thiết thực như khăn, áo, thực phẩm cũng được quý. Tránh quà quá đắt khiến chủ nhà ngại.

Đến đám tang người Khmer cần lưu ý gì?

Mặc tối màu, kín đáo, nói nhỏ, làm theo hướng dẫn của người nhà. Nghi lễ thường có sư tham gia và có thể hoả táng; không chụp ảnh khi chưa được phép. Một lời chia buồn ngắn với gia đình là đủ.