Người Hoa ở vùng Sóc Trăng cũ phần lớn có gốc Triều Châu, ngoài ra có người gốc Quảng Đông, Phúc Kiến và vài nhóm khác; họ sống đông quanh các khu chợ như đô thị Sóc Trăng, Đại Ngãi, Mỹ Xuyên, Ngã Năm, và đặc biệt ở Vĩnh Châu, nơi nhiều gia đình người Hoa làm nông trên giồng cát.
Nhiều gia đình người Hoa đã ở đây năm, sáu đời, nói tiếng Việt như tiếng mẹ đẻ, một số vẫn giữ tiếng Triều Châu trong nhà. Họ góp phần lớn vào việc hình thành các chợ, các nghề buôn bán, chế biến, và để lại dấu ấn rõ trong ẩm thực, tiếng nói, kiến trúc của vùng.
Bài này kể ngắn nguồn gốc, nơi sống, nghề nghiệp, tổ chức cộng đồng và nhịp sống hôm nay của người Hoa vùng Sóc Trăng. Các món ăn gắn với người Hoa như bánh pía, lạp xưởng được nói kỹ ở mục ẩm thực của trang.
Người Hoa đến vùng Sóc Trăng từ bao giờ
Người Hoa đến Nam Bộ theo nhiều đợt trong vài trăm năm, từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20. Vùng Sóc Trăng nằm trên đường giao thương dọc sông Hậu ra biển, nên đón nhiều người Hoa đến buôn bán, làm nghề. Phần lớn họ đến từ vùng Triều Châu ở phía đông tỉnh Quảng Đông, đi theo đường biển, có người đến thẳng, có người qua Chợ Lớn rồi xuống miền Tây.
Lúc đầu, nhiều người đến một mình làm ăn, rồi lấy vợ người Khmer hoặc người Việt ở địa phương, con cháu lớn lên trong gia đình đan xen. Về sau, có những đợt di cư cả gia đình. Họ lập các hội quán theo quê gốc, dựng miếu thờ các vị thần quen thuộc của người Hoa, mở trường dạy chữ Hoa cho con cháu.
Mối liên hệ với Chợ Lớn kéo dài suốt nhiều đời. Lúa gạo vùng Sóc Trăng theo ghe lên Chợ Lớn, hàng hoá từ Chợ Lớn theo ghe về các chợ miền Tây, và các nhà buôn người Hoa ở hai đầu thường là bà con, đồng hương của nhau. Đến nay, nhiều gia đình người Hoa Sóc Trăng vẫn có họ hàng ở TP.HCM, qua lại thăm nhau dịp Tết, dịp giỗ.
Không có con số chắc chắn về năm người Hoa đầu tiên đến vùng này. Tài liệu địa phương thường mô tả theo giai đoạn, và nhiều câu chuyện gia đình chỉ còn truyền miệng. Nếu bạn là con cháu người Hoa muốn tìm gốc, bia mộ, gia phả, sổ sách của hội quán là những nguồn đáng tìm hơn là các câu chuyện chung.
Người Hoa sống đông ở đâu trong vùng Sóc Trăng cũ
Mỗi nơi có một nét riêng. Bảng dưới gom các khu vực thường được nhắc tới, kèm tên phường xã mới:
| Khu vực cũ | Nay thuộc | Nét đặc trưng |
|---|---|---|
| Khu chợ đô thị Sóc Trăng | Phường Phú Lợi, phường Sóc Trăng | Phố buôn bán, tiệm vàng, tạp hoá, hàng ăn lâu đời |
| Vĩnh Châu | Phường Vĩnh Châu, Khánh Hòa, Vĩnh Phước | Nhiều gia đình làm nông, trồng hành, củ cải, sống xen với người Khmer |
| Mỹ Xuyên (Bãi Xàu) | Phường Mỹ Xuyên | Chợ ven sông lâu đời, giao thương lúa gạo |
| Đại Ngãi | Xã Đại Ngãi | Chợ bến sông Hậu, dãy phố cũ |
| Ngã Năm | Phường Ngã Năm | Chợ ở ngã năm sông, buôn bán nông sản |
| Các chợ xã khác | Nhiều xã | Tiệm tạp hoá, đại lý vật tư nông nghiệp, xay xát |
Hình ảnh quen thuộc về người Hoa là dãy phố quanh chợ, nhưng ở Vĩnh Châu, hình ảnh ấy khác hẳn: người Hoa ra đồng trồng hành từ sáng sớm, nói tiếng Triều Châu xen tiếng Khmer với hàng xóm. Đây là một trong những nét làm vùng Sóc Trăng khác các nơi khác ở miền Tây.
Nghề của người Hoa: từ chợ đến đồng ruộng
Ở các khu chợ, người Hoa từ lâu gắn với buôn bán: thu mua lúa gạo, nông sản; mở tiệm tạp hoá, tiệm thuốc, tiệm vàng; làm đại lý phân bón, vật tư nông nghiệp; mở quán ăn, tiệm bánh. Nhiều cơ sở chế biến thực phẩm truyền thống như làm bánh, làm lạp xưởng, làm nước tương, muối dưa cải cũng do các gia đình người Hoa gây dựng và truyền qua nhiều đời.
Ở Vĩnh Châu và vùng ven biển, người Hoa làm nông giỏi trên giồng cát, nổi tiếng với hành tím, củ cải và các loại rau màu. Kinh nghiệm canh tác, chọn giống, bảo quản nông sản được truyền trong gia đình và lan sang hàng xóm Khmer, Kinh. Món củ cải muối, xá bấu, là một ví dụ của sự gặp nhau giữa nông sản địa phương và cách chế biến của người Triều Châu.
Một nghề gắn với người Hoa ở vùng sông nước là nghề xay xát và buôn lúa gạo. Thời trước, các nhà máy xay ven sông, ven kênh phần nhiều do người Hoa làm chủ, ghe lúa từ khắp nơi đổ về, gạo theo ghe lớn lên Chợ Lớn. Ngày nay ngành lúa gạo đã thay đổi nhiều với máy móc hiện đại và doanh nghiệp lớn, nhưng những gia đình người Hoa lâu đời trong nghề vẫn còn ở nhiều chợ trong vùng.
Ngày nay, người Hoa trẻ ở Sóc Trăng cũng đi học, đi làm đủ ngành nghề như mọi người trẻ khác: kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, nhân viên văn phòng, kinh doanh trực tuyến. Một số vẫn theo nghề gia đình, mang sản phẩm truyền thống bán xa hơn qua các kênh mới. Không nên gắn người Hoa với một nghề duy nhất, như bất kỳ cộng đồng nào khác.
Hội quán, miếu và cách cộng đồng giúp nhau
Cộng đồng người Hoa truyền thống tổ chức qua các hội quán theo quê gốc hoặc theo họ, có miếu thờ các vị thần quen thuộc như Bà Thiên Hậu, Quan Công, Ông Bổn tuỳ nơi. Hội quán vừa là nơi thờ tự, vừa là nơi họp mặt, tương trợ: lo việc tang cho người neo đơn, giúp người mới đến, góp tiền xây trường, cấp học bổng, làm từ thiện.
Các miếu, hội quán người Hoa ở Sóc Trăng thường có kiến trúc đặc trưng: mái ngói cong, trang trí gốm, gỗ chạm, hoành phi câu đối. Nhiều nơi đã có tuổi đời trên một trăm năm. Khi ghé thăm, bạn nên xem như một di tích kiến trúc và văn hoá, cư xử lịch sự như ở bất kỳ nơi thờ tự nào.
Những dịp lễ của người Hoa như Tết Nguyên tiêu, vía các vị thần ở miếu thường có cả người Khmer, người Kinh đến xem, góp vui. Ngược lại, người Hoa cũng đi lễ chùa Khmer, xem đua ghe ngo, ăn Tết Nguyên đán như mọi người. Chính sự qua lại ấy làm cho văn hoá người Hoa ở Sóc Trăng mang những nét riêng, không giống hẳn người Hoa ở nơi khác.
Nhà phố người Hoa ở các chợ cũ
Đi trong các khu chợ cũ ở đô thị Sóc Trăng, Đại Ngãi, Mỹ Xuyên, Vĩnh Châu, bạn sẽ thấy kiểu nhà phố quen thuộc của người Hoa: nhà ống mặt tiền hẹp, sâu, tầng dưới làm cửa hàng, tầng trên hoặc phía sau là nơi ở. Nhiều căn còn cửa gỗ ghép nhiều tấm, mái ngói âm dương, hiên che nắng mưa liền nhau thành dãy, có bàn thờ thần tài, thổ địa đặt ở góc cửa.
Kiểu nhà này sinh ra từ nhu cầu buôn bán: mặt tiền là cửa hàng, gian giữa là kho, phía sau là bếp và chỗ ở của cả nhà. Dãy phố liền nhau tạo ra một hành lang có mái che để khách đi chợ ghé từng tiệm. Theo thời gian, nhiều căn đã xây lại thành nhà nhiều tầng, nhưng vẫn còn những dãy phố giữ được vẻ cũ, đáng để đi bộ xem.
Nếu bạn quan tâm đến kiến trúc, nên đi vào buổi sáng sớm khi tiệm vừa mở cửa, hoặc buổi chiều khi chợ vãn. Đây là nhà ở và nơi làm ăn của người ta, nên khi chụp ảnh hãy giữ khoảng cách và hỏi trước nếu muốn chụp người hay chụp bên trong.
Một năm của gia đình người Hoa: những dịp quan trọng
Tết Nguyên đán là dịp lớn nhất của gia đình người Hoa cũng như người Việt: dọn nhà, cúng ông bà, về quê, chúc Tết, lì xì. Sau Tết là Tết Nguyên tiêu, rằm tháng Giêng, ở nhiều nơi có hoạt động ở hội quán, miếu, có múa lân, thu hút cả người không phải người Hoa. Tiết Thanh minh, nhiều gia đình đi tảo mộ, sửa sang mồ mả ông bà.
Trong năm còn có các ngày vía của những vị thần thờ ở miếu, các dịp giỗ trong gia đình, Tết Trung thu với bánh trung thu, và những ngày kỷ niệm của hội quán. Nhiều gia đình giữ thói quen nấu những món riêng cho từng dịp, như chè, bánh, món chay, theo cách mà ông bà truyền lại.
Điều thú vị ở Sóc Trăng là lịch của người Hoa chồng lên lịch của người Khmer và người Kinh. Một gia đình đan xen có thể ăn Tết Nguyên đán, đi chùa dịp Tết Khmer, xem đua ghe ngo tháng mười âm lịch, và đi miếu dịp rằm tháng Giêng. Bài về gia đình đan xen trong mục này kể kỹ hơn chuyện "một năm ba cái Tết".
Gia đình người Hoa Sóc Trăng hôm nay
Tiếng nói. Thế hệ lớn tuổi nhiều người nói tiếng Triều Châu thạo, một số nói được cả tiếng Khmer. Thế hệ trẻ chủ yếu nói tiếng Việt, hiểu một ít tiếng Triều Châu trong gia đình, một số đi học thêm tiếng Hoa phổ thông vì công việc.
Họ tên. Người Hoa giữ họ gốc như Lâm, Trần, Lý, Quách, Tăng, Triệu, Diệp, Mã, đọc theo âm Hán Việt. Tên gọi trong nhà có khi theo âm Triều Châu, tên trên giấy tờ theo tiếng Việt.
Hôn nhân đan xen. Rất nhiều gia đình người Hoa có dâu rể người Khmer, người Kinh. Con cháu trong những gia đình này thường biết nhiều phong tục của cả hai bên.
Bếp nhà. Bếp của gia đình người Hoa Sóc Trăng vẫn giữ nhiều món ông bà truyền lại: cháo, mì, các món kho tiêu, món hấp, dưa cải muối, củ cải muối. Nhiều món đã pha thêm nguyên liệu và khẩu vị địa phương, thành món riêng của vùng mà người Hoa nơi khác ăn thấy lạ.
Gắn bó với quê. Người Hoa Sóc Trăng đi làm ăn xa vẫn hay về quê dịp Tết, dịp giỗ, góp tiền cho hội quán, cho trường học ở quê. Sợi dây với nơi mình sinh ra khá bền.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa ở Sóc Trăng có phải người nước ngoài không?
Không. Người Hoa ở Sóc Trăng là công dân Việt Nam, là một trong các dân tộc của Việt Nam. Nhiều gia đình đã sống ở đây qua nhiều thế hệ, quê quán ghi Sóc Trăng như mọi người dân khác trong vùng.
Tiếng Triều Châu khác tiếng Quảng Đông thế nào?
Là hai phương ngữ khác nhau của tiếng Hoa, người nói tiếng này nghe tiếng kia không dễ hiểu. Người Hoa ở Sóc Trăng chủ yếu nói tiếng Triều Châu, trong khi ở Chợ Lớn nhiều người nói tiếng Quảng Đông. Tiếng Hoa phổ thông là ngôn ngữ chung học ở trường.
Vì sao người Hoa ở Vĩnh Châu làm nông nhiều?
Vì lịch sử định cư: nhiều gia đình người Hoa đến vùng giồng cát ven biển từ sớm, khai phá đất trồng rau màu và gắn bó với nghề nông qua nhiều đời. Kinh nghiệm trồng hành, củ cải của họ trở thành một phần thế mạnh của vùng.
Có thể tham quan hội quán, miếu người Hoa ở Sóc Trăng không?
Nhiều hội quán và miếu mở cửa cho khách vào xem, nhất là vào ban ngày. Bạn nên ăn mặc lịch sự, nói nhỏ, xin phép trước khi chụp ảnh bên trong và không đụng vào đồ thờ. Vào dịp lễ, nơi đây thường rất đông.
Muốn học tiếng Triều Châu ở Sóc Trăng thì học ở đâu?
Tiếng Triều Châu chủ yếu được truyền trong gia đình, ít có lớp chính thức. Các lớp tiếng Hoa ở vùng này thường dạy tiếng Hoa phổ thông. Muốn học tiếng Triều Châu, cách thực tế nhất là học từ người lớn tuổi trong cộng đồng.
Họ nào là họ người Hoa phổ biến ở Sóc Trăng?
Các họ hay gặp gồm Lâm, Trần, Lý, Quách, Tăng, Triệu, Diệp, Mã, Huỳnh, Thái và nhiều họ khác. Một số họ như Lâm, Lý, Triệu cũng gặp ở người Khmer, nên không thể chỉ nhìn họ mà đoán dân tộc.