Một ngôi chùa Khmer ở Sóc Trăng thường gồm cổng, chính điện quay về hướng đông, nhà sala để hội họp, dãy tăng xá, tháp đựng tro cốt và hàng cây cổ thụ bao quanh. Chính điện là công trình nổi bật nhất: nền cao, mái dốc nhiều tầng chồng lên nhau, đầu mái vươn lên như ngọn lửa, có tám cột mốc đá hoặc bê tông gọi là sima đặt quanh ngoài.
Phần trang trí đi theo một hệ hình tượng khá thống nhất: rắn Naga nhiều đầu bò dọc mái, chim thần Krud và tiên nữ Kây-no đỡ đầu cột, mặt thần Reahu trên vòm cổng. Bài này chỉ cách nhìn từng phần như một người xem kiến trúc, không đi vào giáo lý, để lần sau ghé bất kỳ chùa Khmer nào ở vùng Sóc Trăng cũ bạn cũng đọc được nó.
Khuôn viên: vì sao chùa Khmer luôn có nhiều cây và đất rộng
Đặc điểm dễ thấy nhất của chùa Khmer Sóc Trăng là khuôn viên rộng, nhiều cây sao, cây dầu, thốt nốt cao vút, bóng mát phủ gần kín sân. Chùa thường được dựng trên giồng đất cao nhất của sóc, vừa để tránh ngập, vừa để mọi nhà trong làng nhìn thấy mái chùa từ xa. Đất chùa do dân hiến, qua nhiều đời được giữ nguyên, nên không ít cây trong sân đã sống cả trăm năm.
Hàng cây không chỉ để làm đẹp. Bóng mát giúp sân chùa thành nơi tụ họp ngày lễ, nơi trẻ con chơi, nơi người đi đường dừng nghỉ. Ở chùa Dơi trong khu trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, chính những tán sao cổ là chỗ đàn dơi quạ treo mình ban ngày, tạo nên tên gọi của chùa.
Bố cục khuôn viên thường như sau: cổng chính quay ra đường lớn hoặc kênh, đi vào là khoảng sân rộng, chính điện nằm ở vị trí trang trọng, quay mặt về hướng đông; sala, tăng xá, nhà bếp bố trí xung quanh; tháp cốt rải dọc lối đi hoặc gom ở một góc. Ao nước hoặc giếng trong sân chùa từng là nguồn nước chung của cả sóc. Ở những chùa lâu đời, bạn còn thấy hàng rào thấp bao quanh khuôn viên, tách không gian chùa khỏi ruộng vườn bên ngoài nhưng không che khuất, vì chùa vốn là nơi mọi người trong sóc ra vào hằng ngày.
Cổng chùa: lớp trang trí đầu tiên bạn gặp
Hình dáng. Cổng chùa Khmer thường là một khối tường có một đến ba lối đi, trên đỉnh là chóp nhọn hoặc mái nhiều tầng thu nhỏ của chính điện. Màu chủ đạo vàng, cam, trắng, viền đỏ, nổi bật giữa nền xanh của cây.
Rắn Naga ở hai bên. Lan can hai bên lối vào hay được làm thành thân rắn Naga, đầu rắn xoè nhiều chiếc, thường là năm, bảy hoặc chín đầu, ngóc lên ở phía ngoài. Trong văn hoá Khmer, Naga gắn với nước và sự sung túc của mùa màng.
Mặt Reahu và các vị thần canh cửa. Phía trên vòm cổng hay có mặt Reahu, hình tượng thần chỉ có phần đầu, miệng há rộng, gắn với tích nuốt mặt trăng mà người Khmer kể khi giải thích nguyệt thực. Hai bên có thể là tượng các vị thần hay chằn tinh canh giữ, mặt dữ nhưng mang ý bảo vệ.
Cổng mới, cổng cũ. Nhiều chùa đã xây lại cổng bằng bê tông trong vài chục năm gần đây, màu sắc tươi và phù điêu dày hơn cổng cũ. Nếu bạn quan tâm kiến trúc cổ, nên chú ý phần chính điện và các tháp cũ trong sân, nơi thường giữ được dấu thời gian nhiều hơn.
Chính điện: nền cao, mái chồng tầng và hướng đông
Chính điện là nơi đặt tượng Phật và cử hành các nghi lễ quan trọng nhất, nên được xây công phu nhất. Nền chính điện cao, có khi vài mét, phải bước nhiều bậc mới lên tới cửa. Nền cao vừa để tránh nước, vừa tạo cảm giác tôn nghiêm khi nhìn từ sân.
Mái chính điện là phần nhận diện rõ nhất. Mái dốc, chia thành nhiều lớp chồng lên nhau theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang, thường là ba lớp. Diềm mái uốn thành thân rắn Naga chạy dọc, đầu rắn ngóc lên ở các góc. Trên đỉnh hai đầu hồi có chi tiết cong nhọn gọi chung là đuôi mái, vươn lên như ngọn lửa hay sừng. Nhìn từ xa, chính điện như một khối vút lên trời giữa hàng cây.
Hướng đông là quy ước chung: cửa chính điện và tượng Phật bên trong quay về phía mặt trời mọc. Vì vậy có chùa mà cổng nhìn ra đường ở hướng khác, nhưng đi vào bạn sẽ thấy chính điện xoay mặt về đông. Đây là chi tiết hữu ích để định hướng khi bạn đi lòng vòng trong khuôn viên lớn.
Quanh chính điện, đặt cách tường một khoảng, là tám cột mốc sima, mỗi cột thường có mái che nhỏ hình tháp. Sima đánh dấu ranh giới khu vực thiêng của chính điện. Khi thấy những cột nhỏ này, bạn biết mình đang đứng sát khu vực trang nghiêm nhất của chùa.
Những hình tượng trang trí thường gặp và cách nhận ra
Các hình tượng dưới đây lặp lại ở hầu hết chùa Khmer vùng Sóc Trăng, chỉ khác nhau về chất liệu, kích thước và độ tinh xảo.
| Hình tượng | Nhận ra ở đâu | Đặc điểm nhìn thấy |
|---|---|---|
| Rắn Naga | Lan can cổng, diềm mái, bậc thang chính điện | Thân dài uốn lượn, đầu xoè nhiều chiếc, vảy nổi |
| Chim thần Krud | Đầu cột, góc mái chính điện | Mỏ chim, cánh dang, thân người, hai tay nâng mái |
| Tiên nữ Kây-no | Đầu cột, mép mái | Thân trên là thiếu nữ, phần dưới là chim, chắp tay hoặc đỡ mái |
| Mặt Reahu | Vòm cổng, trên cửa | Chỉ có đầu, mắt lồi, miệng rộng, răng nanh |
| Hoa văn lá, ngọn lửa | Khung cửa, cửa sổ, mép tường | Đường cong nhọn đầu lặp lại, sơn vàng trên nền đỏ |
| Tranh tường | Bên trong chính điện, sala | Cảnh cuộc đời Đức Phật và tích truyện dân gian, màu tươi |
Chim Krud và tiên nữ Kây-no thường được đặt ở tư thế đỡ mái, như thể chính họ gánh sức nặng của mái chính điện. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy khuôn mặt, động tác tay của từng tượng mỗi chùa mỗi khác, tuỳ tay nghề người thợ.
Sala, tăng xá và tháp cốt: những công trình ít được chú ý
Sala là nhà hội rộng, thường một tầng, mái thấp hơn chính điện, nền lát gạch hoặc gỗ, đủ chỗ cho cả trăm người ngồi. Đây là nơi dân làng tụ họp ăn uống ngày lễ, nơi mở lớp học chữ, nơi các vị sư nhận cơm do bà con mang đến. Khi bạn thấy một ngôi nhà lớn, mở cửa rộng, bên trong để chiếu và bàn thấp, gần như chắc đó là sala.
Tăng xá là dãy nhà ở của các vị sư và các chú tiểu, đơn sơ hơn, nằm ở phía ít người qua lại. Đây là không gian sinh hoạt riêng, du khách không nên tự ý đi vào.
Tháp cốt là những ngọn tháp nhỏ, cao từ một đến vài mét, đứng rải trong sân. Người Khmer có tục hoả táng, sau đó gửi tro cốt người thân vào tháp trong khuôn viên chùa. Mỗi tháp thuộc về một gia đình hoặc một dòng họ, có khi được trang trí rất kỹ. Với người ngoài, tháp cốt giống như phần mộ, nên đi ngang qua cần nhẹ nhàng, không ngồi, không leo, không tựa lưng chụp ảnh.
Một số chùa còn có nhà để ghe ngo, kho chứa nhạc cụ ngũ âm, nhà bếp chung lớn và trường dạy chữ. Mỗi công trình phản ánh một chức năng cộng đồng của ngôi chùa, nội dung được nói kỹ hơn ở bài về chùa như trung tâm sinh hoạt của sóc.
Vật liệu, màu sắc và những đợt xây lại
Từ gỗ, lá đến gạch và bê tông. Chùa Khmer thời xưa phần nhiều dựng bằng gỗ, mái lợp lá hoặc ngói, cột gỗ lớn. Qua thời gian và chiến tranh, phần lớn chùa đã được xây lại bằng gạch, bê tông cốt thép, mái ngói hoặc tôn giả ngói. Một vài chùa như chùa Kh'leang ở trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ còn giữ được hệ cột và kết cấu gỗ cổ, là lý do chùa được đánh giá cao về giá trị kiến trúc.
Màu vàng làm chủ. Vàng, cam, đỏ, trắng là những màu chính. Mái thường ngói đỏ hoặc cam, viền và tượng sơn vàng. Màu sơn mới tươi và rực hơn nhiều so với lớp màu cũ, nên ảnh chụp chùa sau đợt trùng tu có khi khác hẳn ảnh vài năm trước.
Ai làm nên trang trí. Phù điêu, tượng đắp, tranh tường phần lớn do thợ là người Khmer trong vùng, có người từng tu và học nghề ngay trong chùa. Mỗi lần trùng tu, cả sóc góp tiền và góp công, nên một ngôi chùa đẹp cũng là thước đo sự gắn kết của cộng đồng quanh nó.
Giữ cũ hay làm mới. Việc trùng tu luôn có hai luồng ý kiến: giữ nguyên vật liệu cũ hay thay mới cho bền. Khi đi xem, bạn nên tôn trọng lựa chọn của từng chùa và tránh bình phẩm "chùa này mới quá, mất chất" trước mặt người trong chùa.
Đi xem một ngôi chùa theo thứ tự nào để không bỏ sót
Thứ tự dưới đây giúp bạn đọc kiến trúc từ ngoài vào trong, đồng thời đi theo đúng nhịp của khuôn viên, không lạc vào khu sinh hoạt riêng của nhà chùa.
- Đứng ngoài cổng vài phút, nhìn tổng thể mái chính điện vượt lên trên hàng cây, để ý chóp cổng và các đầu rắn Naga ở lan can.
- Đi qua cổng, quan sát mặt Reahu và các tượng canh cửa phía trên, rồi dừng ở sân để xác định chính điện nằm hướng nào.
- Đi vòng quanh chính điện theo chiều kim đồng hồ ở khoảng cách vừa phải, nhận ra tám cột sima, các tượng Krud và Kây-no đỡ mái ở đầu cột.
- Lên bậc thềm, để giày dép ở dưới, nếu cửa mở và được phép thì vào trong xem tranh tường, cột, trần; giữ im lặng và không đi vòng ra sau tượng.
- Ra sân, ghé sala nếu đang mở để thấy không gian sinh hoạt chung; đi chậm qua khu tháp cốt, không chạm vào tháp.
- Trước khi về, nếu gặp sư hay người trong chùa, chào hỏi và cảm ơn; đóng góp vào hòm công đức là tuỳ tâm, không bắt buộc.
Cả vòng như vậy mất khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút với một chùa cỡ vừa. Nếu bạn định xem nhiều chùa trong một ngày, đi theo đúng thứ tự này ở chùa đầu tiên sẽ giúp những chùa sau nhanh hơn, vì mắt đã quen với hệ hình tượng chung và chỉ cần tìm điểm khác biệt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chính điện chùa Khmer quay về hướng đông?
Theo quan niệm truyền thống của người Khmer, hướng đông là hướng mặt trời mọc, gắn với khởi đầu và ánh sáng, nên chính điện và tượng Phật đặt quay về phía ấy. Đây là quy ước chung ở hầu hết chùa Khmer Nam Bộ.
Tám cột nhỏ quanh chính điện là gì?
Đó là các cột sima, đánh dấu ranh giới khu vực thiêng của chính điện, nơi diễn ra những nghi lễ quan trọng của nhà chùa. Khi thấy sima, bạn nên đi nhẹ, nói nhỏ và không leo trèo lên bệ của cột.
Chim thần Krud và tiên nữ Kây-no khác nhau thế nào?
Krud có mỏ và cánh chim, thân người, thường dang tay đỡ mái, dáng mạnh mẽ. Kây-no là tiên nữ thân trên thiếu nữ, phần dưới là chim, dáng mềm mại hơn. Cả hai thường xuất hiện ở đầu cột và góc mái chính điện.
Có được vào bên trong chính điện để xem không?
Nhiều chùa mở cửa chính điện ban ngày cho khách vào xem, nhưng có lúc đóng vì sinh hoạt riêng. Bạn nên hỏi người trong chùa trước, bỏ giày dép ở bậc thềm, ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng khi vào.
Tháp nhỏ trong sân chùa là gì, có được chụp ảnh không?
Phần lớn là tháp đựng tro cốt của các gia đình trong sóc. Bạn có thể chụp từ xa như chụp cảnh khuôn viên, nhưng không nên ngồi, tựa, leo lên tháp hay tạo dáng đùa giỡn cạnh đó.
Chùa Khmer nào ở Sóc Trăng còn giữ kiến trúc gỗ cổ?
Chùa Kh'leang ở khu trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ thường được nhắc tới vì còn giữ nhiều cột và kết cấu gỗ lâu năm. Phần lớn chùa khác đã được xây lại bằng vật liệu mới qua các đợt trùng tu.