Ở vùng Sóc Trăng cũ, gia đình có người thuộc hai, ba dân tộc là chuyện quen: ông nội người Hoa, bà nội người Khmer, mẹ người Kinh, con dâu người Khmer. Những gia đình ấy thường ăn đủ "ba cái Tết": Tết Nguyên đán, Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer vào giữa tháng 4 dương lịch, và những dịp lễ riêng của người Hoa như rằm tháng Giêng.
Sống trong gia đình đan xen nghĩa là học cách tôn trọng nhiều phong tục cùng lúc: cúng ông bà theo kiểu nào, đặt tên con thế nào, đi chùa hay đi miếu, nấu món gì trong ngày giỗ. Mỗi gia đình có cách làm riêng, nhưng có những điểm chung mà người Sóc Trăng nào cũng hiểu.
Bài này kể về đời sống của những gia đình như vậy: chuyện cưới hỏi, lịch lễ trong năm, bếp ăn, cách xưng hô, cách trẻ con lớn lên giữa ba nền văn hoá.
Hôn nhân đan xen: chuyện thường của vùng đất ba dân tộc
Từ thời khẩn hoang, nhiều người Hoa đến vùng này một mình, lấy vợ người Khmer hoặc người Việt. Con cháu của những cuộc hôn nhân ấy lớn lên, lại lấy vợ lấy chồng với người của cộng đồng khác. Sau vài thế hệ, nhiều dòng họ ở Sóc Trăng có gốc gác ba dân tộc mà chính người trong nhà cũng khó kể hết. Người lớn tuổi hay nói vui rằng "ở đây nhà nào kể ngược lên ba đời cũng có đủ cả".
Ngày nay, hôn nhân đan xen vẫn phổ biến, nhất là giữa người Kinh và người Khmer, người Kinh và người Hoa, người Hoa và người Khmer ở Vĩnh Châu, Mỹ Xuyên, đô thị Sóc Trăng. Trẻ con học chung trường, lớn lên làm việc chung chỗ, gặp nhau ở chợ, ở lễ hội, nên chuyện yêu nhau vượt qua ranh giới cộng đồng là tự nhiên.
Không phải gia đình nào cũng dễ dàng chấp nhận ngay từ đầu. Có những lo lắng về khác biệt phong tục, ngôn ngữ, cách cúng bái, chuyện con cháu theo bên nào. Nhưng phần lớn các gia đình tìm được cách dung hoà, và thế hệ con cháu thường lớn lên với cảm giác giàu có hơn vì được thừa hưởng nhiều phong tục.
Lịch lễ trong năm của một gia đình đan xen
Bảng dưới phác hoạ các dịp lễ mà một gia đình có người Kinh, người Hoa, người Khmer ở Sóc Trăng thường để ý. Mỗi nhà giữ nhiều hay ít tuỳ hoàn cảnh; ngày cụ thể nên xem lịch từng năm:
| Dịp | Thời gian | Của ai | Gia đình đan xen thường làm gì |
|---|---|---|---|
| Tết Nguyên đán | Đầu năm âm lịch | Người Kinh, người Hoa (và nhiều người Khmer) | Cúng ông bà, chúc Tết, về quê |
| Rằm tháng Giêng | Tháng Giêng âm lịch | Người Hoa, người Kinh | Đi miếu, đi chùa, xem múa lân |
| Thanh minh | Khoảng tháng 3 âm lịch | Người Hoa, người Kinh | Tảo mộ, sửa sang mồ mả |
| Chôl Chnăm Thmây | Khoảng giữa tháng 4 dương lịch | Người Khmer | Đi chùa, tắm tượng, chúc tuổi ông bà |
| Sene Dolta | Khoảng cuối tháng 8 âm lịch | Người Khmer | Cúng ông bà, mang cơm lên chùa |
| Trung thu | Rằm tháng 8 âm lịch | Người Hoa, người Kinh | Bánh trung thu, lồng đèn cho trẻ |
| Ok Om Bok | Rằm tháng 10 âm lịch | Người Khmer, cả vùng tham gia | Cúng trăng, xem đua ghe ngo |
| Ngày giỗ | Theo từng nhà | Mọi gia đình | Nấu cơm cúng, mời bà con |
Nhìn vào bảng sẽ hiểu vì sao người Sóc Trăng hay nói đùa "ở đây lễ quanh năm". Với gia đình đan xen, mỗi dịp lễ là một lần các bên họ hàng gặp nhau, mỗi bên góp một món, một phong tục.
Ba cái Tết trong một mái nhà
Tết Nguyên đán vẫn là dịp lớn nhất với phần lớn gia đình ở Sóc Trăng, kể cả nhiều gia đình Khmer. Nhà cửa được dọn dẹp, bàn thờ ông bà được bày biện, người đi làm xa về quê. Với gia đình có gốc Hoa, mâm cúng có thêm những món quen của người Hoa; với gia đình Kinh, có bánh tét, thịt kho hột vịt, dưa giá.
Khoảng giữa tháng 4 dương lịch, người Khmer ăn Tết Chôl Chnăm Thmây, Tết năm mới theo lịch Khmer, kéo dài ba ngày. Người Khmer đi chùa, tắm tượng, đắp núi cát, chúc tuổi ông bà, vui chơi. Trong gia đình đan xen, người bên Kinh, bên Hoa cũng đi chùa cùng, mặc đẹp, chúc Tết bên ngoại hoặc bên nội người Khmer. Nhiều doanh nghiệp, cơ quan ở vùng đông người Khmer cho người lao động Khmer nghỉ dịp này.
Rằm tháng Giêng và các dịp lễ ở hội quán là Tết của bên người Hoa: đi miếu, xem múa lân, ăn chè, ăn bánh. Như vậy chỉ trong vòng bốn tháng đầu năm, một gia đình đan xen có thể đón ba lần Tết, mỗi lần một không khí riêng. Chi tiết về nghi lễ Tết Khmer được viết ở mục văn hoá Khmer của trang.
Bàn thờ ông bà và chuyện cúng giỗ
Một câu hỏi thực tế của gia đình đan xen là thờ cúng thế nào. Người Kinh, người Hoa có bàn thờ ông bà trong nhà, cúng giỗ theo ngày mất; người Khmer có cách tưởng nhớ ông bà riêng, gắn với chùa và lễ Sene Dolta. Nhiều gia đình đan xen giữ cả hai: trong nhà có bàn thờ ông bà, đến mùa Sene Dolta thì mang cơm lên chùa cùng bên họ Khmer.
Cách bày mâm cúng cũng pha trộn: mâm giỗ có thể có món của người Hoa như gà luộc, heo quay, bánh bao, bên cạnh món của người Kinh như canh khổ qua, thịt kho, và món của người Khmer như bún nước lèo, các loại bánh làm từ bột nếp, dừa. Mỗi món là dấu vết của một nhánh trong gia đình.
Trong những gia đình này, người lớn thường không ép con cháu theo hẳn một bên. Điều được coi trọng là nhớ ông bà cả hai phía, biết ngày giỗ, biết những phong tục cơ bản để khi đến nhà nội hay nhà ngoại không bị lúng túng.
Bếp ăn của gia đình đan xen
Bếp là nơi sự đan xen hiện ra rõ nhất. Trong một gia đình có bà nội người Khmer, mẹ người Kinh, ông ngoại người Hoa, mâm cơm thường ngày có thể có canh chua kiểu Kinh, cá kho, chén mắm bò hóc kèm rau sống kiểu Khmer, đĩa xá bấu xào trứng kiểu Hoa. Không ai thấy lạ, vì đó là những món mỗi người lớn lên đã quen ăn.
Người nấu chính trong nhà thường học món của bên kia từ mẹ chồng, bà ngoại, chị dâu. Có những món được "chế" lại cho hợp khẩu vị cả nhà: bớt mắm cho người không quen, thêm đường cho người thích ngọt, đổi loại rau cho hợp mùa. Qua vài thế hệ, những món chế ấy thành món riêng của gia đình, con cháu đi xa nhắc đến như "món của bà".
Dịp lễ thì mỗi bên giữ món của mình: bánh tét ngày Tết Nguyên đán, các loại bánh làm từ bột nếp và dừa dịp Tết Khmer, bánh trung thu dịp rằm tháng Tám. Những món này được làm trong không khí cả nhà cùng tham gia, và đó thường là ký ức đẹp nhất của trẻ con trong gia đình đan xen.
Trẻ con lớn lên giữa ba nền văn hoá
Tiếng nói. Trẻ có thể nghe tiếng Khmer từ bà, tiếng Triều Châu từ ông, tiếng Việt ở trường. Nếu gia đình chủ động nói chuyện, trẻ có thể hiểu hoặc nói được hai ba thứ tiếng, một lợi thế lâu dài.
Dân tộc trên giấy tờ. Khi đăng ký khai sinh, dân tộc của con được xác định theo dân tộc của cha hoặc mẹ theo thoả thuận của cha mẹ. Sau này, người con có thể yêu cầu xác định lại dân tộc theo quy định. Nên hỏi cán bộ hộ tịch khi có thắc mắc.
Tên gọi. Một số gia đình đặt cho con tên tiếng Việt trên giấy tờ và tên gọi ở nhà theo tiếng Khmer hoặc tiếng Hoa, để giữ gắn kết với cả hai bên.
Ăn uống. Trẻ lớn lên quen ăn mắm bò hóc lẫn xá bấu, bánh pía lẫn bánh tét, nên khi đi xa thường nhớ những món mà bạn bè ở nơi khác chưa từng nghe tên.
Bản sắc. Nhiều người trẻ trong gia đình đan xen tự nhận mình là "người Sóc Trăng" trước khi nói đến dân tộc. Cách tự giới thiệu đó phản ánh đúng đặc điểm của vùng đất họ lớn lên.
Họ hàng ba bên: mạng lưới đỡ nhau khi đi xa
Một lợi thế ít được nói đến của gia đình đan xen là mạng lưới họ hàng rộng. Một người trẻ Sóc Trăng lên TP.HCM làm việc có thể nhờ bà con bên nội người Hoa ở quận cũ của Chợ Lớn, bên ngoại người Khmer ở Bình Dương, bên vợ người Kinh ở Đồng Nai. Mạng lưới này giúp tìm chỗ trọ, tìm việc, gửi con, mượn tiền lúc khó.
Ngược lại, những người họ hàng ở xa cũng dựa vào gia đình ở quê: gửi con về ông bà dịp hè, nhờ trông nom nhà cửa, đất đai, về quê dự đám cưới, đám giỗ, Tết. Mỗi dịp lễ của bên nào là một dịp cả mạng lưới gặp lại nhau.
Để mạng lưới ấy bền, các gia đình thường giữ thói quen thăm hỏi, mừng cưới, phúng điếu đều đặn với cả hai ba bên, kể cả khi ít gặp. Người lớn tuổi hay nhắc con cháu "bên nào cũng là ruột thịt", câu nói giản dị nhưng là nền tảng của những gia đình này.
Khi hai bên khác ý: kinh nghiệm dung hoà
Không có gia đình nào không có lúc khác ý. Trong gia đình đan xen, khác ý thường nằm ở những chuyện như tổ chức đám cưới theo nghi thức bên nào, ma chay theo phong tục bên nào, con đi tu ở chùa hay không, Tết về nhà nội hay nhà ngoại trước. Những chuyện này có thể gây căng thẳng nếu không được bàn trước.
Kinh nghiệm của nhiều gia đình là làm cả hai, mỗi bên một phần: đám cưới có phần nghi lễ Khmer ở nhà gái và phần lễ kiểu Kinh hoặc kiểu Hoa ở nhà trai; ma chay theo phong tục của người mất, có thêm nghi thức để con cháu bên kia tưởng nhớ theo cách của mình. Người lớn tuổi có uy tín trong cả hai họ thường là người đứng ra dàn xếp.
Điều giúp nhiều nhất là sự tôn trọng: không coi phong tục bên kia là "lạ", "rườm rà", không chê món ăn, cách cúng, cách nói của bên kia. Khi tôn trọng được giữ, khác biệt trở thành sự phong phú; khi mất đi, khác biệt dễ thành mâu thuẫn.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình Kinh – Khmer ở Sóc Trăng có phổ biến không?
Khá phổ biến, nhất là ở những vùng ba cộng đồng sống xen kẽ như đô thị Sóc Trăng cũ, Mỹ Xuyên, Vĩnh Châu, Trần Đề. Nhiều dòng họ ở đây có gốc gác cả Kinh, Khmer, Hoa qua nhiều thế hệ.
Tết Chôl Chnăm Thmây là ngày nào?
Tết Chôl Chnăm Thmây là Tết năm mới theo lịch Khmer, thường rơi vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch và kéo dài ba ngày. Ngày cụ thể thay đổi theo từng năm; bạn nên xem thông báo của địa phương hoặc hỏi người Khmer quen.
Con của cha người Kinh, mẹ người Khmer ghi dân tộc gì?
Khi đăng ký khai sinh, cha mẹ thoả thuận ghi dân tộc của con theo dân tộc của cha hoặc của mẹ. Nếu không thoả thuận được thì xác định theo tập quán. Sau này người con có thể đề nghị xác định lại theo quy định của pháp luật.
Sene Dolta là lễ gì?
Sene Dolta là lễ cúng ông bà của người Khmer, thường vào khoảng cuối tháng 8 âm lịch. Người Khmer làm cơm cúng ở nhà và mang cơm lên chùa để tưởng nhớ người đã khuất. Nhiều gia đình đan xen cũng tham gia cùng bên họ Khmer.
Đám cưới đan xen tổ chức theo phong tục bên nào?
Mỗi gia đình một cách. Nhiều nhà tổ chức phần nghi lễ theo phong tục nhà gái ở bên gái và theo phong tục nhà trai ở bên trai, hoặc kết hợp nghi thức của cả hai trong một ngày. Điều quan trọng là hai bên bàn trước, tôn trọng nhau.
Người Kinh có nên đi chùa Khmer dịp Tết Khmer không?
Có thể, và nhiều người Kinh ở Sóc Trăng vẫn làm vậy, nhất là khi có người thân là người Khmer. Hãy ăn mặc kín đáo, cởi giày khi vào chính điện, đi theo người Khmer quen để biết nên làm gì, không làm gì.