Chôl Chnăm Thmây, nghĩa là "vào năm mới", là Tết cổ truyền của người Khmer, diễn ra trong ba ngày vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch. Thời điểm này rơi vào cuối mùa khô, lúa đã gặt xong, ruộng nghỉ, nông dân rảnh rỗi trước khi mùa mưa đến. Ở vùng Sóc Trăng cũ, đây là dịp người Khmer khắp nơi về quê, sum họp gia đình và cùng nhau lên chùa.
Ba ngày Tết có những hoạt động đặc trưng: đón năm mới ở chùa, dâng cơm cho các vị sư, đắp núi cát, tắm tượng và té nước chúc phúc, chơi trò dân gian và múa hát trong sân chùa. Bài này giải thích từng phần và cách người ngoài có thể chung vui đúng mực.
Vì sao Tết Khmer rơi vào tháng tư
Người Khmer tính năm mới theo lịch cổ truyền gắn với chu kỳ mặt trời và mùa vụ. Năm mới bắt đầu vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch, thường là các ngày 13, 14 hoặc 14, 15 tuỳ năm. Lịch cụ thể do các vị sư và người am hiểu lịch Khmer tính và thông báo, nên bạn nên hỏi chùa hoặc xem thông báo năm đó trước khi lên kế hoạch.
Thời điểm này hợp với nhịp ruộng đồng: lúa mùa khô đã thu hoạch, nông dân có thóc, có thời gian rảnh, trong khi mùa mưa sắp đến, chuẩn bị cho vụ mới. Tết là khoảng nghỉ giữa hai mùa làm, để tạ ơn năm cũ và chuẩn bị tinh thần cho năm mới.
Tết Khmer trùng thời điểm với Tết của một số dân tộc ở Đông Nam Á lục địa như Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar, đều có tục té nước. Điều này phản ánh nền văn hoá lúa nước chung của khu vực và mùa nóng nhất năm, khi té nước vừa là phong tục vừa là cách giải nhiệt. Dù có nét chung với các nước láng giềng, Tết của người Khmer Nam Bộ đã hình thành những cách làm riêng qua nhiều thế hệ sống cạnh người Việt, người Hoa trên đồng bằng, từ món bánh trên mâm đến cách tổ chức trò chơi ở sân chùa.
Trước Tết: dọn nhà, may đồ, làm bánh
Vài ngày trước Tết, các gia đình Khmer dọn dẹp, quét vôi, sửa sang nhà cửa, giặt giũ. Chùa cũng được dọn dẹp, sơn lại, trang trí cờ phướn, đèn màu. Người đi làm xa sắp xếp về quê; những ngày sát Tết, các tuyến xe về Sóc Trăng, Vĩnh Châu, Trần Đề đông người Khmer từ TP.HCM, Bình Dương cũ trở về.
Phụ nữ trong nhà lo làm bánh. Bánh tét là món không thể thiếu, gói bằng lá chuối, nhân đậu xanh, chuối hoặc thịt tuỳ nhà. Ngoài bánh tét còn có các loại bánh ngọt dân gian của người Khmer, bánh gừng, bánh ít, bánh làm từ bột nếp và đường thốt nốt. Đường thốt nốt, sản vật quen của vùng có hàng thốt nốt quanh chùa, cho bánh vị ngọt thanh riêng.
Quần áo mới được chuẩn bị cho cả nhà. Ngày Tết, phụ nữ thường mặc xà rông, áo truyền thống, đàn ông mặc áo trắng hoặc áo sơ mi chỉnh tề khi lên chùa. Trẻ con được sắm đồ mới, háo hức nhất vì Tết là dịp vui chơi thoả thích. Ở chợ các vùng đông người Khmer như Vĩnh Châu, Trần Đề, Mỹ Xuyên cũ, những ngày cận Tết bày bán nhiều vải xà rông, đường thốt nốt, lá chuối, nếp, hoa và nhang đèn, nhìn quầy hàng là biết Tết Khmer sắp đến.
Ba ngày Tết, đại thể diễn ra như thế nào
Tên gọi và thứ tự nghi thức có thể khác nhau giữa các chùa, các vùng. Dưới đây là khung chung thường gặp ở Sóc Trăng.
- Ngày thứ nhất, đón năm mới: các gia đình mang lễ vật lên chùa, cùng nhau làm lễ đón năm mới vào giờ đã định. Ở nhiều nơi có lễ rước quanh chính điện. Ở nhà, người ta bày mâm lễ đón năm mới, thắp đèn, cầu mong năm mới an lành.
- Ngày thứ hai, dâng cơm và đắp núi cát: bà con mang cơm, thức ăn vào chùa dâng các vị sư, sau đó cùng ăn ở sala. Buổi chiều thường có tục đắp núi cát hoặc núi lúa trong sân chùa, mọi người cùng góp tay.
- Ngày thứ ba, tắm tượng và chúc phúc: người ta dùng nước thơm tắm tượng Phật, sau đó tưới nước chúc phúc cho các vị sư, ông bà, cha mẹ. Từ đây tục té nước lan ra, người trẻ té nước vào nhau vui vẻ.
- Xen giữa ba ngày: văn nghệ, múa Rom vong, các trò chơi dân gian ở sân chùa từ chiều đến tối, người già trò chuyện, thanh niên giao lưu.
Dù thứ tự có khác, tinh thần chung không đổi: mọi hoạt động lớn đều diễn ra ở chùa, và Tết là dịp cả sóc tụ họp đông đủ nhất trong năm. Người không theo Phật giáo vẫn có thể tham gia phần hội với tư cách khách.
Đắp núi cát: một trò chơi chung của cả sóc
Đắp núi cát là một trong những hình ảnh dễ nhớ nhất của Tết Khmer. Trong sân chùa, mọi người gánh cát, đắp thành những ụ cát hình nón, có khi một núi lớn ở giữa và các núi nhỏ xung quanh theo bốn hướng. Núi cát được trang trí bằng cờ nhỏ, hoa, nhang, nến. Ở những nơi gần đồng, người ta còn đắp núi lúa bằng thóc.
Theo cách giải thích truyền thống, tục đắp núi cát gắn với ý nghĩa tích phúc, mỗi hạt cát góp vào là một việc lành; một số nơi còn kể kèm truyện tích dân gian. Bài không đi sâu vào phần niềm tin. Điều dễ thấy hơn là tính cộng đồng: già trẻ gái trai đều góp tay, đứa trẻ bưng một gáo cát, người lớn gánh hai thúng, ai cũng có phần trong ngọn núi chung.
Sau Tết, cát được dùng vào việc của chùa như đắp nền, san sân, nên công sức không phí. Nếu bạn ghé chùa đúng ngày này, có thể xin góp một vài gáo cát cùng bà con; người Khmer thường rất vui khi khách tham gia một cách thật lòng.
Té nước và tắm tượng: phần vui nhất của Tết
Tắm tượng. Ngày cuối Tết, nước thơm pha từ hoa, nước sạch được chuẩn bị để tắm tượng Phật trong chùa. Sau đó người ta tưới nước nhẹ lên tay các vị sư, người lớn tuổi, cha mẹ như một lời chúc sức khoẻ và tỏ lòng kính trọng. Phần này diễn ra trang nghiêm, khách chỉ nên xem.
Té nước. Từ nghi thức tắm tượng, té nước trở thành trò vui của người trẻ. Thanh niên nam nữ té nước vào nhau, cười đùa, ướt sũng giữa trưa nắng tháng tư. Té nước mang ý chúc nhau mát mẻ, may mắn trong năm mới.
Té nước với khách. Khách lạ đi qua sân chùa có thể bị té nước như một lời chào mừng. Nếu bạn không muốn ướt, tránh đến lúc cao điểm; nếu đã đến, cười và nhận lời chúc là cách ứng xử đẹp nhất. Bảo vệ điện thoại, máy ảnh trong túi chống nước.
Giới hạn của trò vui. Té nước là để chúc phúc, không phải để chọc phá. Không ném nước đá, không dùng nước bẩn, không té vào người già, sư sãi hay người không muốn tham gia. Người Khmer rất phiền lòng nếu khách biến tục này thành trò nghịch quá trớn.
Trò chơi dân gian và văn nghệ ngày Tết
Sân chùa những ngày Tết như một ngày hội làng. Các hoạt động thường gặp:
- Ném khăn: nam nữ đứng hai hàng, ném chiếc khăn cuộn tròn qua lại, ai không bắt được thì phải hát hoặc múa một đoạn. Trò chơi giúp thanh niên làm quen, nhiều đôi bắt đầu từ đây.
- Kéo co: hai đội kéo dây giữa sân, cả sóc đứng xem cổ vũ.
- Đập nồi, nhảy bao bố, bịt mắt bắt dê: các trò quen thuộc cho trẻ con và thanh niên.
- Múa Rom vong: điệu múa vòng tròn chậm rãi, mọi người nối nhau vòng quanh, tay uốn mềm mại theo nhạc. Khách được mời vào vòng múa là chuyện thường, cứ theo nhịp người bên cạnh.
- Văn nghệ buổi tối: các đội văn nghệ của sóc, có nơi mời đoàn Dù Kê, đoàn nhạc về diễn, sân chùa đông đến khuya.
Những năm gần đây, nhiều chùa và địa phương còn tổ chức thi thể thao, bóng chuyền, đua xe đạp dịp Tết. Phần hội vì thế đa dạng hơn, nhưng các trò dân gian vẫn là phần được người lớn tuổi mong đợi nhất.
Tết Khmer với người Kinh, người Hoa ở Sóc Trăng
Ở vùng Sóc Trăng cũ, nơi ba dân tộc sống xen kẽ, Tết Chôl Chnăm Thmây không chỉ của người Khmer. Hàng xóm người Kinh, người Hoa sang chúc Tết, được mời ăn bánh, uống nước. Cơ quan, trường học ở vùng đông người Khmer thường tạo điều kiện để cán bộ, học sinh Khmer nghỉ đón Tết. Các doanh nghiệp có nhiều công nhân Khmer cũng phải tính lịch sản xuất quanh dịp này.
Trên đường phố trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, không khí Tết thể hiện qua cờ, đèn trang trí, các chương trình văn nghệ chào mừng. Tuy vậy, phần lớn hoạt động diễn ra ở chùa và trong các sóc, nên muốn thấy Tết thật, bạn cần về vùng nông thôn hoặc các chùa đông người Khmer.
Sau khi Sóc Trăng nhập vào thành phố Cần Thơ, Tết Chôl Chnăm Thmây trở thành một trong những lễ lớn của cộng đồng Khmer đông nhất trong thành phố. Cách tổ chức ở các sóc vẫn như trước, vì đây là sinh hoạt của cộng đồng chứ không phụ thuộc đơn vị hành chính.
Tết Khmer xưa và nay
Người lớn tuổi ở các sóc kể rằng ngày trước Tết kéo dài hơn, cả tuần liền không ai ra đồng, trai gái tụ ở sân chùa hát đối, ném khăn tới khuya. Nhà nào cũng tự gói bánh, tự làm đồ cúng, và cả sóc gần như chỉ sống trong không khí Tết. Ngày nay, nhịp sống công nghiệp khiến nhiều người chỉ về được hai ba ngày, có người phải đi làm lại ngay sau ngày cuối.
Cách đón Tết cũng thay đổi. Bánh trái mua sẵn nhiều hơn, nhạc trong sân chùa có thêm loa đài hiện đại bên cạnh dàn ngũ âm, người trẻ chụp ảnh, quay video gửi bạn bè ở xa. Một số trò chơi cũ ít người chơi, thay bằng giải bóng đá, bóng chuyền. Nhưng phần lõi của Tết, gồm lên chùa, dâng cơm, tắm tượng, chúc phúc ông bà, vẫn được giữ ở hầu hết các sóc.
Nhiều chùa và hội đoàn Khmer ở Sóc Trăng chủ động tổ chức phần thi trò chơi dân gian, thi múa Rom vong cho thanh thiếu niên, mời nghệ nhân lớn tuổi dạy lại cho lớp trẻ. Đó là cách cộng đồng tự giữ Tết của mình trong khi cuộc sống đã khác nhiều so với vài chục năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Tết Chôl Chnăm Thmây năm nay vào ngày nào?
Tết thường rơi vào khoảng ngày 13 đến 16 tháng 4 dương lịch, kéo dài ba ngày, nhưng ngày cụ thể thay đổi theo lịch Khmer mỗi năm. Bạn nên hỏi chùa Khmer gần nơi định đến hoặc xem thông báo chính thức của năm đó.
Người không phải Khmer có được lên chùa ngày Tết không?
Được. Chùa mở cửa đón mọi người, khách được mời xem lễ, ăn bánh, chơi trò chơi, múa Rom vong. Bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, bỏ dép trước chính điện và đứng phía sau khi đang có nghi lễ.
Té nước ngày Tết Khmer có ý nghĩa gì?
Té nước bắt nguồn từ nghi thức tắm tượng và tưới nước chúc phúc cho người lớn tuổi, mang ý chúc nhau mát mẻ, may mắn trong năm mới. Giữa mùa nóng tháng tư, té nước cũng là trò vui giải nhiệt của người trẻ.
Đắp núi cát là gì?
Đắp núi cát là tục trong dịp Tết, mọi người gánh cát đắp thành những ụ cát hình nón trong sân chùa rồi trang trí cờ hoa. Tục này gắn với ý nghĩa tích phúc và tinh thần cộng đồng, ai cũng góp tay vào ngọn núi chung.
Đi Sóc Trăng dịp Tết Khmer cần chuẩn bị gì?
Tháng tư là lúc nắng nóng nhất, nên mang nón, nước uống, kem chống nắng, túi chống nước cho điện thoại vì có thể bị té nước. Xe khách và chỗ ở quanh dịp Tết đông, bạn nên sắp xếp sớm.
Tết Khmer khác Tết Nguyên đán thế nào?
Tết Nguyên đán theo âm lịch, thường vào tháng 1 hoặc 2 dương lịch. Tết Chôl Chnăm Thmây theo lịch Khmer, vào giữa tháng 4, hoạt động chính diễn ra ở chùa với đắp núi cát, tắm tượng, té nước, múa Rom vong.