Lịch sử vùng đất Sóc Trăng là lịch sử của ba lớp cư dân chồng lên nhau: người Khmer sống từ rất sớm trên các giồng cát ven biển, người Việt và người Hoa đến khẩn hoang từ khoảng thế kỷ 17–18, rồi cả ba cùng đi qua thời Nguyễn, thời Pháp, chiến tranh và các lần đổi tỉnh. Kết quả là một vùng đất mà đến nay vẫn rõ dấu vết của cả ba nền văn hoá.
Về hành chính, vùng này lần lượt là một phần của phủ Ba Xuyên thời Nguyễn, hạt rồi tỉnh Sóc Trăng thời Pháp, tỉnh Ba Xuyên giai đoạn 1956–1975, một phần tỉnh Hậu Giang 1976–1991, tỉnh Sóc Trăng 1992–2025, và từ 1/7/2025 là một phần của thành phố Cần Thơ.
Bài này dựng một dòng thời gian gọn, chỉ giữ những mốc được ghi chép rộng rãi. Những chỗ tư liệu còn khác nhau thì ghi theo giai đoạn thay vì gán năm cụ thể.
Trước khi có tên trên sổ sách: giồng cát và cư dân Khmer
Vùng ven biển Sóc Trăng cũ, nhất là Vĩnh Châu, Trần Đề, Mỹ Xuyên, có những dải giồng cát chạy song song bờ biển, dấu vết của các đường bờ biển cổ khi đồng bằng còn đang bồi dần ra. Giồng cát cao ráo, có nước ngọt mạch nông, trồng được hoa màu, nên là nơi con người chọn ở sớm nhất. Đến nay nhiều ấp Khmer vẫn nằm trên các giồng ấy, với chùa, vườn và ruộng xung quanh.
Trước khi người Việt đến, vùng hạ lưu sông Hậu thuộc ảnh hưởng của các vương quốc cổ ở lưu vực Mê Kông, trong đó có Phù Nam và về sau là Chân Lạp. Tư liệu về giai đoạn này phần lớn là khảo cổ và sử liệu nước ngoài, ít cho biết chi tiết về riêng vùng Sóc Trăng. Điều chắc chắn là người Khmer đã sống ở đây nhiều thế kỷ, làm ruộng, đánh bắt, và để lại hệ thống chùa làm trung tâm cộng đồng.
Khi đọc về thời kỳ này, nên tránh hai cực: phóng đại thành một "đế chế" huy hoàng ở đúng chỗ, hoặc coi vùng đất là "đất trống" trước khi người Việt đến. Cả hai đều không đúng với những gì tư liệu cho thấy.
Dòng thời gian hành chính của vùng Sóc Trăng
Bảng dưới ghi các mốc hành chính được nhắc đến nhiều nhất. Mốc nào tư liệu thống nhất thì ghi năm, còn lại ghi theo giai đoạn:
| Thời gian | Tên, cấp hành chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thế kỷ 17–18 | Vùng khẩn hoang, cư dân Khmer, Việt, Hoa xen kẽ | Chưa phải đơn vị hành chính riêng |
| Thời Minh Mạng | Phủ Ba Xuyên, thuộc tỉnh An Giang | Nam Kỳ chia thành sáu tỉnh |
| Sau 1867 | Hạt (khu tham biện) Sóc Trăng thời Pháp | Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây |
| 1882 | Lập hạt Bạc Liêu, lấy một phần đất Sóc Trăng và Rạch Giá | Sóc Trăng hẹp lại về phía tây nam |
| 1/1/1900 | Các hạt Nam Kỳ đổi thành tỉnh, có tỉnh Sóc Trăng | Theo nghị định cuối năm 1899 |
| 1956–1975 | Tỉnh Ba Xuyên | Tên dùng trong hệ thống hành chính Sài Gòn |
| 1976–1991 | Thuộc tỉnh Hậu Giang (tỉnh lỵ Cần Thơ) | Gộp với vùng Cần Thơ |
| 1992–6/2025 | Tỉnh Sóc Trăng | Tái lập, tỉnh lỵ thị xã rồi thành phố Sóc Trăng |
| Từ 1/7/2025 | Thuộc thành phố Cần Thơ | Bỏ cấp huyện, gộp phường xã |
Có thể thấy tên Sóc Trăng đã từng "biến mất" khỏi bản đồ hành chính hai lần, giai đoạn Ba Xuyên và giai đoạn Hậu Giang, rồi trở lại. Lần thứ ba bắt đầu từ năm 2025, nhưng tên vẫn còn trên một phường và trong cách gọi của người dân.
Thời khẩn hoang: người Việt, người Hoa đến vùng sông Hậu
Từ khoảng thế kỷ 17, người Việt từ miền Trung theo đường biển và đường sông dần vào khai phá đồng bằng. Vùng Sóc Trăng nằm xa hơn so với Gia Định, Mỹ Tho, nên làn sóng khẩn hoang đến muộn hơn, chủ yếu vào thế kỷ 18 và nửa đầu thế kỷ 19. Người Việt thường chọn đất ven sông, ven rạch để làm ruộng và lập chợ, trong khi người Khmer đã ở trên các giồng.
Người Hoa đến vùng này theo nhiều đợt, trong đó đông nhất là người gốc Triều Châu. Họ buôn bán, mở tiệm, làm nghề thủ công, xay xát lúa, và lập các chợ ven sông. Nhiều người Hoa lấy vợ Khmer hoặc Việt, con cháu lớn lên nói được hai ba thứ tiếng. Chính sự đan xen này tạo nên đặc điểm "ba dân tộc" mà người ta vẫn gắn với Sóc Trăng.
Khẩn hoang không phải lúc nào cũng êm ả: có tranh chấp đất đai, có xung đột giữa các nhóm, như ở mọi vùng đất mới. Tư liệu địa phương ghi nhận cả những giai đoạn khó khăn ấy. Nhưng về lâu dài, các cộng đồng tìm được cách sống cạnh nhau, mỗi bên giữ chùa, miếu, đình của mình và cùng đi chung một cái chợ.
Thời Pháp: kênh đào, lúa gạo và tỉnh lỵ Sóc Trăng
Sau khi chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ năm 1867, người Pháp chia lại địa bàn thành các hạt do tham biện cai quản; Sóc Trăng là một hạt. Năm 1882, họ lập hạt Bạc Liêu từ một phần đất của Sóc Trăng và Rạch Giá. Đến ngày 1/1/1900, theo nghị định ký cuối năm 1899, các hạt ở Nam Kỳ đổi thành tỉnh, và tỉnh Sóc Trăng chính thức ra đời với tên gọi này.
Đây là giai đoạn đồng bằng được đào nhiều kênh lớn để thoát nước, chở lúa và mở rộng diện tích canh tác. Lúa gạo vùng Sóc Trăng theo kênh rạch ra sông Hậu, về chợ lớn ở Sài Gòn – Chợ Lớn để xuất khẩu. Một tầng lớp điền chủ lớn hình thành, bên cạnh đông đảo tá điền. Tỉnh lỵ Sóc Trăng có nhà việc, chợ, trường học và một số công trình kiểu Pháp mà dấu vết còn lại đến hôm nay.
Thời Pháp cũng là lúc tầng lớp trí thức địa phương mới hình thành: những người học trường Pháp, làm thông ngôn, ký lục, giáo viên, rồi về sau có người tham gia báo chí, văn chương ở Sài Gòn. Song song, chùa Khmer vẫn giữ vai trò trường học truyền thống của người Khmer, còn người Hoa mở lớp dạy chữ Hoa cho con em. Ba hệ thống học hành song song ấy phản ánh rõ đặc điểm ba cộng đồng của vùng.
Khi đi dạo khu trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, bạn vẫn thấy vài ngôi nhà tường vàng, cửa lá sách, mái ngói kiểu cũ. Không phải công trình nào cũng được xếp hạng di tích, nhưng chúng là dấu vết cụ thể nhất của thời kỳ tỉnh lỵ.
Thời Nguyễn: phủ Ba Xuyên trong tỉnh An Giang
Dưới thời vua Minh Mạng, Nam Kỳ được tổ chức thành sáu tỉnh, quen gọi là Nam Kỳ lục tỉnh. Vùng Sóc Trăng thuộc tỉnh An Giang, được tổ chức thành phủ Ba Xuyên với một số huyện. Đây là lần đầu vùng đất này được đưa vào một hệ thống hành chính có sổ sách đầy đủ của triều Nguyễn: có đinh bạ, điền bạ, có quan lại cai quản, có thuế khoá.
Cách tổ chức thời Nguyễn đối với vùng có đông người Khmer khá đặc biệt. Bên cạnh hệ thống quan lại người Việt, triều đình dùng cả các chức sắc người Khmer để quản lý các sóc. Một số cách giải thích phổ biến về họ của người Khmer Nam Bộ, như họ Thạch, Sơn, Kim, cũng gắn với việc lập sổ đinh thời kỳ này; chuyện họ tên được kể kỹ ở mục con người ba dân tộc của trang.
Giai đoạn giữa thế kỷ 19 cũng có những biến động lớn ở vùng Tây Nam Bộ, với các cuộc nổi dậy và các đợt chính sách thay đổi. Tư liệu về riêng vùng Sóc Trăng trong giai đoạn này còn tản mát; khi đọc, bạn nên dựa vào các công trình nghiên cứu có dẫn nguồn thay vì các bài viết truyền miệng. Điều rõ ràng là đến khi người Pháp đến, vùng này đã có hệ thống làng xã, chợ búa, chùa chiền khá ổn định.
Từ 1945 đến 1992: chiến tranh, Ba Xuyên, Hậu Giang
Giai đoạn 1945–1975, vùng Sóc Trăng chịu ảnh hưởng của hai cuộc chiến tranh như cả miền Nam. Trong hệ thống hành chính của chính quyền Sài Gòn, từ năm 1956 tỉnh được đổi tên là Ba Xuyên, trong khi phía bên kia vẫn dùng tên Sóc Trăng trong tổ chức của mình. Vì vậy tư liệu cùng thời có thể ghi hai tên khác nhau cho cùng một vùng đất, người đọc cần để ý bối cảnh.
Sau năm 1975, tháng 2/1976 các tỉnh miền Nam được sắp xếp lại, Sóc Trăng và Cần Thơ hợp thành tỉnh Hậu Giang, tỉnh lỵ đặt ở Cần Thơ. Thị xã Sóc Trăng trở thành một đơn vị trong tỉnh lớn này. Người Sóc Trăng thời ấy lên Cần Thơ làm giấy tờ cấp tỉnh, một điều nghe quen với người Sóc Trăng sau năm 2025.
Cuối năm 1991, Quốc hội quyết định chia tỉnh Hậu Giang thành tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng. Tỉnh Sóc Trăng tái lập đi vào hoạt động từ năm 1992, tỉnh lỵ là thị xã Sóc Trăng. Bài riêng về tỉnh Hậu Giang cũ trong mục này kể kỹ hơn giai đoạn đó.
Từ 1992 đến 2025: một tỉnh lớn dần rồi về với Cần Thơ
Ba mươi ba năm của tỉnh Sóc Trăng tái lập có nhiều lần chia tách huyện, nâng cấp đô thị. Các mốc chính:
- Đầu những năm 2000, lập huyện Cù Lao Dung (tách từ Long Phú) và huyện Ngã Năm (tách từ Thạnh Trị).
- Năm 2007, thị xã Sóc Trăng trở thành thành phố Sóc Trăng.
- Năm 2008, lập huyện Châu Thành từ một phần huyện Mỹ Tú.
- Năm 2009, lập huyện Trần Đề từ một phần Long Phú và Mỹ Xuyên.
- Năm 2011, huyện Vĩnh Châu thành thị xã Vĩnh Châu; năm 2013, huyện Ngã Năm thành thị xã Ngã Năm.
- Từ 1/7/2025, toàn tỉnh thuộc thành phố Cần Thơ, các huyện thị không còn, phường xã gộp lại.
Mỗi lần chia tách huyện thường đi kèm việc lập thị trấn mới, đặt tên xã mới, nên giấy tờ của cùng một gia đình có thể ghi ba bốn tên huyện khác nhau qua các đời. Khi tra hồ sơ đất đai hay hộ tịch cũ, cần đối chiếu đúng năm cấp giấy để biết địa bàn lúc đó thuộc huyện nào.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Sóc Trăng được thành lập năm nào?
Tỉnh Sóc Trăng với tên gọi tỉnh ra đời từ ngày 1/1/1900 khi người Pháp đổi các hạt ở Nam Kỳ thành tỉnh. Tỉnh Sóc Trăng thời hiện đại là tỉnh tái lập năm 1992 sau khi chia tỉnh Hậu Giang, tồn tại đến hết tháng 6/2025.
Ba Xuyên có phải là tên cũ của Sóc Trăng không?
Đúng một phần. Ba Xuyên là tên phủ thời Nguyễn bao trùm vùng Sóc Trăng, và là tên tỉnh trong hệ thống hành chính Sài Gòn giai đoạn 1956–1975. Ranh giới mỗi thời không trùng khít với tỉnh Sóc Trăng sau này.
Sóc Trăng và Bạc Liêu có từng là một không?
Năm 1882, hạt Bạc Liêu được lập với một phần đất tách từ Sóc Trăng và Rạch Giá. Trong giai đoạn tỉnh Ba Xuyên cũng có lúc đất Bạc Liêu được gộp vào. Từ 2025, Bạc Liêu cũ thuộc tỉnh Cà Mau, còn Sóc Trăng cũ thuộc thành phố Cần Thơ.
Muốn tìm hiểu sâu lịch sử Sóc Trăng thì đọc ở đâu?
Các cuốn địa chí do tỉnh biên soạn, tư liệu của bảo tàng tỉnh cũ, thư viện tỉnh cũ và các công trình nghiên cứu về người Khmer Nam Bộ là nguồn đáng tin. Khi gặp mốc năm khác nhau giữa các tài liệu, nên ưu tiên tài liệu dẫn văn bản gốc.
Có di tích nào còn lại từ thời Pháp ở Sóc Trăng không?
Khu trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ còn một số công trình và nhà ở kiểu Pháp, cùng nhiều chùa Khmer, chùa người Hoa có tuổi đời trên một trăm năm. Muốn biết công trình nào đã được xếp hạng di tích, nên hỏi bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá của thành phố.
Giấy tờ đất cũ ghi huyện không còn tồn tại thì có sao không?
Không sao về giá trị pháp lý. Giấy tờ ghi theo đơn vị hành chính tại thời điểm cấp. Khi làm thủ tục, cơ quan sẽ đối chiếu địa bàn cũ với đơn vị hiện hành. Bạn chỉ cần biết thửa đất nay thuộc phường xã mới nào để nộp hồ sơ đúng nơi.