Tỉnh Hậu Giang cũ là tỉnh lập năm 1976, gồm vùng Cần Thơ và vùng Sóc Trăng, tỉnh lỵ đặt ở Cần Thơ; đến cuối năm 1991 tỉnh này được chia đôi thành tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng, và tỉnh Sóc Trăng tái lập bắt đầu hoạt động từ năm 1992. Tỉnh Hậu Giang ngày nay (lập năm 2004, thủ phủ Vị Thanh) là một đơn vị khác, chỉ trùng tên.
Với người Sóc Trăng, giai đoạn mười lăm năm "chung tỉnh Hậu Giang" là ký ức của thế hệ cha mẹ: lên Cần Thơ họp, lên Cần Thơ làm giấy tờ, học trường của tỉnh ở Cần Thơ. Đến năm 2025, khi Sóc Trăng nhập vào thành phố Cần Thơ, nhiều người lớn tuổi nói vui rằng "lại về chung một nhà như hồi xưa".
Bài này giải thích hai cái tên Hậu Giang, giai đoạn 1976–1991, lý do chia tách, tỉnh Sóc Trăng mới lập gồm những gì, và cách đọc giấy tờ ghi "tỉnh Hậu Giang" mà nhiều gia đình vẫn còn giữ.
Hai tỉnh Hậu Giang khác nhau thế nào
Nhầm lẫn lớn nhất khi đọc tài liệu về vùng này là tưởng chỉ có một tỉnh Hậu Giang. Thực tế có hai, cách nhau gần ba mươi năm:
| Tiêu chí | Hậu Giang thứ nhất | Hậu Giang thứ hai |
|---|---|---|
| Thời gian tồn tại | 1976–1991 | 2004–6/2025 |
| Thủ phủ | Cần Thơ | Vị Thanh |
| Địa bàn | Vùng Cần Thơ và vùng Sóc Trăng | Phần phía nam tỉnh Cần Thơ cũ |
| Vùng Sóc Trăng | Nằm trong tỉnh | Không thuộc, là tỉnh Sóc Trăng riêng |
| Kết thúc | Chia thành tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng | Hợp nhất vào thành phố Cần Thơ |
Nguyên tắc đọc nhanh: giấy tờ của một người ở Sóc Trăng mà ghi "tỉnh Hậu Giang" thì gần như chắc chắn được cấp trong giai đoạn 1976–1991. Còn giấy tờ ghi "tỉnh Hậu Giang" của người ở Vị Thanh, Ngã Bảy, Long Mỹ thì thuộc giai đoạn 2004–2025.
Tên Hậu Giang lấy từ sông Hậu, tức Hậu Giang (sông phía sau), nhánh lớn phía nam của sông Mê Kông trên đất Việt Nam, đối với Tiền Giang là nhánh phía bắc. Vì cả hai tỉnh cùng nằm bên bờ sông Hậu, việc lấy tên con sông làm tên tỉnh là lựa chọn tự nhiên.
Năm 1976: vì sao Sóc Trăng nhập với Cần Thơ
Sau năm 1975, chính quyền sắp xếp lại các tỉnh ở miền Nam theo hướng giảm số tỉnh, lập các tỉnh lớn. Đầu năm 1976, nhiều cặp tỉnh được gộp lại: Cần Thơ và Sóc Trăng thành Hậu Giang; Rạch Giá và Hà Tiên thành Kiên Giang; Bạc Liêu và Cà Mau thành Minh Hải; Vĩnh Long và Trà Vinh thành Cửu Long. Đây là chủ trương chung cho cả vùng chứ không riêng Sóc Trăng.
Cần Thơ được chọn làm tỉnh lỵ vì đã là đô thị lớn nhất miền Tây, có bến cảng, trường học, bệnh viện lớn. Thị xã Sóc Trăng trở thành một đơn vị trực thuộc tỉnh, ngang với các huyện. Đối với người dân vùng Sóc Trăng, phần lớn công việc hằng ngày vẫn diễn ra ở xã, ở huyện; chỉ những việc cấp tỉnh như cấp phép, học trung cấp, chuyển viện mới phải lên Cần Thơ.
Giai đoạn này trùng với những năm kinh tế khó khăn, giao thông còn kém, phà và đường đất nhiều. Đường từ Sóc Trăng lên Cần Thơ khi đó mất nhiều thời gian hơn bây giờ đáng kể, nên việc "lên tỉnh" là một chuyến đi mất cả ngày. Chính trải nghiệm đó khiến nhiều người Sóc Trăng mong muốn có tỉnh riêng gần hơn, một trong những lý do được nhắc đến khi chia tách về sau.
Cuối năm 1991: chia đôi tỉnh Hậu Giang
Vào cuối những năm 1980 và đầu 1990, nhiều tỉnh lớn lập năm 1976 được chia tách trở lại vì quá rộng, khó quản lý, xa dân. Tháng 12/1991, Quốc hội quyết định chia tỉnh Hậu Giang thành hai tỉnh: tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng. Cùng đợt này, tỉnh Cửu Long được chia lại thành Vĩnh Long và Trà Vinh. Riêng tỉnh Minh Hải đến năm 1996 mới chia thành Bạc Liêu và Cà Mau.
Ranh giới giữa hai tỉnh mới về cơ bản theo ranh giới cũ trước năm 1976, có điều chỉnh nhỏ. Tỉnh Sóc Trăng tái lập bắt đầu hoạt động từ đầu năm 1992, với tỉnh lỵ là thị xã Sóc Trăng. Ban đầu tỉnh gồm thị xã Sóc Trăng và sáu huyện: Kế Sách, Long Phú, Mỹ Tú, Mỹ Xuyên, Thạnh Trị, Vĩnh Châu. Các huyện Cù Lao Dung, Ngã Năm, Châu Thành, Trần Đề lần lượt được lập sau đó, tách từ các huyện ban đầu.
Việc tái lập tỉnh kéo theo cả một bộ máy mới phải dựng ở thị xã Sóc Trăng: trụ sở các sở ngành, bệnh viện tỉnh, trường chuyên, đài phát thanh – truyền hình, báo tỉnh. Nhiều cán bộ, giáo viên, bác sĩ quê Sóc Trăng đang làm ở Cần Thơ được điều về. Thị xã nhỏ khi ấy bắt đầu lớn nhanh, và đến năm 2007 được nâng lên thành phố.
Dấu vết giai đoạn Hậu Giang trên giấy tờ gia đình
Nếu bạn đang sắp xếp hồ sơ của cha mẹ, ông bà ở vùng Sóc Trăng, đây là những loại giấy hay ghi "tỉnh Hậu Giang":
- Giấy khai sinh của người sinh trong khoảng 1976–1991, nơi sinh ghi tỉnh Hậu Giang.
- Giấy chứng nhận kết hôn cấp trong giai đoạn này.
- Bằng tốt nghiệp, học bạ của các trường cấp ba, trung cấp, cao đẳng thời ấy, có con dấu Sở Giáo dục tỉnh Hậu Giang.
- Giấy tờ đất thời kỳ đầu, nhất là các quyết định giao đất, giấy xác nhận quyền sử dụng ruộng đất.
- Hồ sơ hưu trí, hồ sơ cán bộ của người từng công tác ở các cơ quan tỉnh Hậu Giang.
Tất cả giấy tờ này vẫn hợp lệ theo đơn vị hành chính tại thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cán bộ chỉ cần đối chiếu nơi cấp cũ với đơn vị hiện hành. Nếu cần trích lục bản sao, hồ sơ gốc thường được lưu ở cơ quan đã kế thừa: hộ tịch ở cấp xã, giáo dục ở sở giáo dục của tỉnh mới, đất đai ở văn phòng đăng ký đất đai. Sau năm 2025, các cơ quan kế thừa này thuộc thành phố Cần Thơ.
Tỉnh Sóc Trăng tái lập đã đổi khác thế nào trong 33 năm
Từ năm 1992 đến năm 2025, tỉnh Sóc Trăng đi qua giai đoạn thay đổi nhanh nhất trong lịch sử hiện đại của vùng. Quốc lộ 1 được nâng cấp, quốc lộ Nam Sông Hậu được làm dọc bờ sông nối Cần Thơ xuống Trần Đề rồi sang Bạc Liêu. Cầu Cần Thơ thông xe năm 2010 xoá bỏ chuyến phà qua sông Hậu ở đoạn ấy, rút ngắn đáng kể đường từ Sóc Trăng lên TP.HCM.
Về kinh tế, nông nghiệp chuyển mạnh: lúa đặc sản với các giống ST nổi tiếng, mô hình lúa – tôm ở vùng nhiễm mặn, nuôi tôm nước lợ ven biển, hành tím Vĩnh Châu, cây ăn trái ở Kế Sách và Cù Lao Dung. Về văn hoá, lễ hội Ok Om Bok và đua ghe ngo trở thành sự kiện lớn hằng năm của tỉnh, thu hút người khắp nơi về xem.
Về dân cư, giai đoạn này cũng là lúc nhiều người trẻ Sóc Trăng đi làm ăn xa, lên TP.HCM và các tỉnh miền Đông có khu công nghiệp. Hiện tượng đó tạo nên một cộng đồng người Sóc Trăng xa quê đông đảo, được nói ở mục con người ba dân tộc. Đến năm 2025, khi tỉnh nhập vào thành phố Cần Thơ, vùng Sóc Trăng mang theo vào thành phố mới cả thành quả lẫn những bài toán chưa giải xong của ba mươi ba năm ấy.
Người Sóc Trăng nhớ gì về thời "chung tỉnh"
Hỏi người ngoài sáu mươi tuổi ở Sóc Trăng về thời tỉnh Hậu Giang, câu chuyện thường bắt đầu bằng con đường. Đi lên Cần Thơ khi đó phải qua những đoạn quốc lộ hẹp, nhiều ổ gà, xe đò chạy chậm, có khi phải chờ xe ở bến cả buổi. Người đi họp, đi học, đi chữa bệnh thường mang theo cơm nắm, ở lại qua đêm nhà người quen. Từ những chuyến đi như vậy mà nhiều mối quan hệ giữa người Sóc Trăng và người Cần Thơ được hình thành, nhiều gia đình có họ hàng hai bên đến bây giờ.
Câu chuyện thứ hai là trường lớp. Học sinh giỏi vùng Sóc Trăng thời ấy thi lên các trường của tỉnh đặt ở Cần Thơ, sinh viên học Đại học Cần Thơ, sau ra trường một phần ở lại Cần Thơ làm việc. Khi tách tỉnh năm 1992, nhiều người trong số đó về lại Sóc Trăng xây dựng bộ máy tỉnh mới, mang theo kinh nghiệm và quan hệ từ thời "chung tỉnh". Đây là một sợi dây nối ngầm giữa hai vùng mà ít tài liệu chính thức ghi lại.
Câu chuyện thứ ba là cách gọi. Suốt giai đoạn Hậu Giang, người ta vẫn nói "ở dưới Sóc Trăng", "trên Cần Thơ" như hai vùng khác nhau. Tên hành chính chung không làm mất đi cảm giác mỗi vùng có bản sắc riêng. Đó cũng là điều đáng nhớ khi nghĩ về giai đoạn sau 2025: thành phố chung, nhưng vùng Sóc Trăng cũ vẫn là vùng Sóc Trăng.
Bài học từ hai lần nhập, một lần tách
Tên gọi có sức sống riêng. Dù hành chính đổi nhiều lần, người dân vẫn gọi quê mình là Sóc Trăng suốt giai đoạn Hậu Giang. Điều đó giải thích vì sao sau 2025, tên Sóc Trăng vẫn tiếp tục được dùng như tên một vùng văn hoá.
Giấy tờ là lớp trầm tích. Mỗi lần đổi tỉnh để lại một lớp giấy tờ mang tên khác. Gia đình nào ở vùng này lâu đời đều có thể có giấy ghi Ba Xuyên, Hậu Giang, Sóc Trăng, và giờ là Cần Thơ. Giữ cẩn thận các bản gốc, nhất là giấy tờ đất, vì việc tra cứu sau này phụ thuộc vào chúng.
Khoảng cách đến trung tâm là chuyện thật. Lý do chia tách năm 1991 có phần là khoảng cách. Năm 2025, đường sá đã tốt hơn nhiều và nhiều thủ tục làm được trực tuyến hoặc ở xã, nên bài toán ấy khác đi. Dù vậy, người ở các xã xa như Vĩnh Hải, Lai Hòa vẫn nên tìm hiểu kỹ việc gì làm ở xã, việc gì phải đi xa, trước khi lên đường.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Hậu Giang năm 1976 gồm những vùng nào?
Tỉnh Hậu Giang lập năm 1976 gồm địa bàn của tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng trước đó, tức là bao trùm cả vùng mà sau này là thành phố Cần Thơ, tỉnh Hậu Giang (2004) và tỉnh Sóc Trăng (1992). Tỉnh lỵ đặt tại thành phố Cần Thơ.
Tỉnh Sóc Trăng tái lập ngày nào?
Quốc hội quyết định chia tỉnh Hậu Giang vào tháng 12/1991, và tỉnh Sóc Trăng tái lập bắt đầu hoạt động từ đầu năm 1992. Một số tài liệu ghi ngày cụ thể khác nhau tuỳ cách tính ngày ban hành hay ngày đi vào hoạt động.
Tỉnh Hậu Giang lập năm 2004 có liên quan gì đến Sóc Trăng không?
Về địa bàn thì không, vì Hậu Giang 2004 tách ra từ tỉnh Cần Thơ cũ. Hai tỉnh chỉ giáp ranh nhau ở vùng Ngã Năm, Mỹ Tú, Châu Thành. Từ tháng 7/2025, cả hai cùng thuộc thành phố Cần Thơ.
Sinh ở Sóc Trăng năm 1985 thì quê quán ghi thế nào?
Trên giấy khai sinh gốc, nơi sinh thường ghi theo đơn vị lúc đó là tỉnh Hậu Giang. Khi làm giấy tờ sau này, cơ quan có thể ghi theo đơn vị hành chính tại thời điểm cấp mới. Muốn thống nhất thông tin, bạn nên hỏi cán bộ hộ tịch nơi làm thủ tục.
Tỉnh Minh Hải có liên quan gì đến Sóc Trăng không?
Minh Hải là tỉnh lập năm 1976 từ Bạc Liêu và Cà Mau, không bao gồm Sóc Trăng. Tỉnh này chia lại thành Bạc Liêu và Cà Mau năm 1996. Từ 2025, Bạc Liêu và Cà Mau lại hợp thành tỉnh Cà Mau.
Có nơi nào lưu tư liệu về giai đoạn tỉnh Hậu Giang không?
Tư liệu hành chính giai đoạn này được lưu ở kho lưu trữ của cấp tỉnh kế thừa, nay thuộc thành phố Cần Thơ. Ngoài ra, các cuốn địa chí của Cần Thơ và Sóc Trăng đều có chương viết về giai đoạn 1976–1991, có thể tìm ở thư viện.