Lễ Sene Đôl Ta của người Khmer Sóc Trăng: mùa tưởng nhớ ông bà

Sene Đôl Ta, có nơi viết Sen Dolta, là lễ tưởng nhớ ông bà tổ tiên của người Khmer Nam Bộ, diễn ra vào khoảng cuối tháng 8 âm lịch và thường kéo dài ba ngày. Đây là một trong ba lễ lớn nhất trong năm của người Khmer, cùng với Tết Chôl Chnăm Thmây và lễ Ok Om Bok, và là dịp con cháu ở xa về sum họp đông đủ.

Nếu Ok Om Bok là lễ của mùa màng và Chôl Chnăm Thmây là lễ đón năm mới, thì Sene Đôl Ta là lễ của gia đình và lòng biết ơn. Bài này mô tả lễ như một phong tục văn hoá: người ta chuẩn bị gì, làm gì trong ba ngày, chùa có vai trò ra sao, và người ngoài nên ứng xử thế nào nếu được mời.

Ý nghĩa của lễ: biết ơn và sum họp

Trong tiếng Khmer, Sene Đôl Ta thường được giải thích là lễ cúng ông bà. Theo quan niệm truyền thống, đây là thời gian con cháu tưởng nhớ những người đã khuất trong gia đình, bày tỏ lòng biết ơn với ông bà, cha mẹ đã nuôi dạy mình. Tinh thần ấy gần với lễ Vu Lan hay ngày giỗ của người Việt, nhưng cách thực hành có nét riêng: phần chính diễn ra ở chùa của sóc, cả cộng đồng cùng làm một lúc, thay vì mỗi nhà một ngày giỗ riêng.

Lễ còn là dịp gia đình đoàn tụ. Con cháu đi làm xa thu xếp về quê, anh em họ hàng gặp lại nhau quanh mâm cơm. Với nhiều người Khmer trẻ đang làm việc ở các khu công nghiệp xa, Sene Đôl Ta quan trọng không kém Tết.

Lễ cũng mang ý nghĩa giáo dục. Trẻ con được người lớn dẫn lên chùa, nghe kể về ông bà, học cách bày mâm, cách chào hỏi người lớn. Lòng biết ơn cha mẹ, ông bà là một giá trị được cộng đồng Khmer coi trọng, và lễ này là dịp truyền giá trị ấy một cách tự nhiên. Người lớn kể cho con cháu ông bà mình là ai, từng làm ruộng ở đâu, từng góp công dựng chùa thế nào; những câu chuyện gia đình ấy được nhắc lại mỗi năm, nên đứa trẻ lớn lên trong sóc biết khá rõ gốc gác của mình dù không có gia phả viết thành sách.

Những ngày trước lễ: các gia đình thay phiên mang cơm vào chùa

Ở nhiều chùa vùng Sóc Trăng cũ, khoảng nửa tháng trước Sene Đôl Ta, các gia đình trong sóc chia nhau thành từng nhóm, thay phiên mang cơm vào chùa dâng các vị sư. Nhiều nơi gọi giai đoạn này là lễ Phần Ben; cách gọi và cách tổ chức có thể khác nhau giữa các chùa.

Mỗi ngày đến lượt nhóm nào, nhóm ấy chuẩn bị cơm, thức ăn, bánh trái mang vào chùa từ sáng sớm. Sau khi dâng cơm, mọi người cùng ăn ở sala, trò chuyện, nghe sư giảng. Cách chia phiên như vậy giúp việc chuẩn bị không đè nặng lên gia đình nào, và cả sóc đều có phần trong mùa lễ.

Những ngày này, đường vào chùa buổi sáng thấy rõ cảnh phụ nữ đội mâm, xách giỏ đồ ăn, trẻ con theo sau. Đây là hình ảnh đặc trưng của vùng Khmer Sóc Trăng mùa thu âm lịch, rất khác với không khí rộn ràng của Ok Om Bok sau đó vài tuần. Người đi đường qua các sóc lúc bảy tám giờ sáng sẽ thấy những đoàn người ấy, đi chậm rãi dưới hàng cây, nói cười nhỏ nhẹ.

Ba ngày chính của lễ Sene Đôl Ta

Thứ tự và tên gọi có thể khác giữa các vùng, nhưng khung chung ba ngày thường như sau.

• Ngày đầu, chuẩn bị và mời ông bà: các gia đình dọn nhà, bày mâm cúng ở nhà với cơm, canh, bánh trái, thức uống, mời ông bà tổ tiên về dự. Cả nhà quây quần, ăn bữa cơm sum họp.
• Ngày thứ hai, lên chùa: mọi người mang lễ vật, cơm, bánh vào chùa dâng các vị sư, tham dự nghi lễ, nghe tụng niệm cầu siêu cho người đã khuất. Sân chùa đông đủ người trong sóc, kể cả người ở xa về.
• Ngày thứ ba, tiễn ông bà: gia đình làm lễ tiễn. Ở một số nơi có tục làm những chiếc ghe nhỏ bằng bẹ chuối, đặt lên đó ít thức ăn, bánh trái, thả xuống sông, kênh, theo quan niệm truyền thống là gửi lương thực cho ông bà mang theo.
• Sau lễ: thức ăn được chia cho mọi người, mang biếu hàng xóm. Con cháu ở xa lần lượt trở lại nơi làm việc.

Bánh tét, bánh ít, các loại bánh làm từ nếp và đường thốt nốt là món hầu như nhà nào cũng có. Mâm cúng không cầu kỳ, quan trọng là sự đầy đủ và lòng thành của con cháu.

Vai trò của chùa trong mùa lễ

Như mọi lễ lớn của người Khmer, chùa là nơi diễn ra phần quan trọng của Sene Đôl Ta. Tro cốt của nhiều đời trong sóc được gửi trong các tháp ở sân chùa, nên mùa lễ, nhiều gia đình đến bên tháp của ông bà thắp nhang, quét dọn, đặt hoa. Chùa vì thế trở thành nơi con cháu gặp lại ông bà theo nghĩa rất cụ thể.

Các vị sư tụng niệm cầu siêu cho người đã khuất theo lời nhờ của từng gia đình. Achar hướng dẫn bà con các bước lễ, đọc tên những người được tưởng nhớ. Ban quản trị chùa lo sắp xếp chỗ ngồi, phân phiên, giữ trật tự trong những ngày đông người.

Sau lễ, phần lễ vật dâng vào chùa được nhà chùa dùng dần, chia cho người khó khăn trong sóc. Mùa Sene Đôl Ta cũng là lúc chùa nhận được nhiều đóng góp nhất, dùng cho việc sửa chùa, nuôi các chú tiểu, mở lớp chữ. Ban quản trị thường ghi chép công khai từng khoản góp, đọc lên hoặc dán ở sala để bà con cùng biết.

Sene Đôl Ta và những dịp tưởng nhớ tổ tiên của các cộng đồng khác ở Sóc Trăng

Ở vùng ba dân tộc như Sóc Trăng, mỗi cộng đồng có dịp riêng để nhớ ông bà. Đặt cạnh nhau giúp thấy chỗ giống và khác.

Điểm chung của cả ba là lòng biết ơn ông bà và dịp gia đình tụ họp. Ở Sóc Trăng, không hiếm gia đình có người thuộc hai dân tộc, nên giữ cả hai dịp lễ trong năm. Cũng thường thấy cảnh hàng xóm người Kinh, người Hoa mang bánh sang biếu nhà Khmer dịp Sene Đôl Ta và ngược lại, người Khmer sang thắp nhang dịp giỗ nhà hàng xóm. Sự qua lại ấy là một nét rất Sóc Trăng, khó thấy rõ như vậy ở những vùng chỉ có một cộng đồng.

Nếu được mời dự lễ: nên làm và nên tránh

Đến đúng giờ, ăn mặc kín đáo. Đây là lễ tưởng nhớ người đã khuất, nên trang phục nên nhã nhặn, tránh màu quá sặc sỡ, áo hở vai. Bỏ dép trước khi vào nhà hay chính điện.

Mang chút quà nhỏ. Một ít bánh trái, trà hoặc đồ dùng cho mâm cúng là đủ. Không cần quà đắt tiền; người Khmer quý lòng thành hơn giá trị món quà.

Làm theo chủ nhà. Khi gia đình khấn vái, bạn đứng hoặc ngồi phía sau, chắp tay nếu thấy phù hợp, giữ yên lặng. Không cần làm đúng từng động tác, chỉ cần không gây ồn ào.

Hỏi trước khi chụp ảnh. Lễ của gia đình là chuyện riêng tư. Chỉ chụp khi chủ nhà đồng ý, tránh chụp cận mặt người đang khấn hay người lớn tuổi đang xúc động.

Nhận lời mời ăn uống. Sau lễ, gia đình mời khách ăn cơm. Nhận lời và ăn một chút là cách cảm ơn tự nhiên nhất; từ chối hẳn có thể khiến chủ nhà buồn.

Mùa Sene Đôl Ta trên những con đường về quê

Những ngày cận lễ, các tuyến xe khách từ TP.HCM, Bình Dương cũ, Đồng Nai về Sóc Trăng, Vĩnh Châu, Trần Đề đông hơn hẳn ngày thường, phần lớn là người Khmer đi làm xa về quê. Nhiều doanh nghiệp có đông công nhân Khmer phải sắp xếp cho nghỉ hoặc đổi ca, vì nếu không nhiều người sẽ xin nghỉ hẳn để về.

Ở quê, chợ phiên trước lễ tấp nập hơn: người ta mua nếp, lá chuối, đường thốt nốt, trái cây, hoa, nhang nến. Các tiệm may sửa xà rông, áo truyền thống cũng đông khách. Những người không về được thì gửi tiền, gửi quà về nhờ người nhà lo mâm cúng.

Với người làm việc ở thành phố Cần Thơ mới hay khách đi công tác vùng Sóc Trăng cũ vào cuối tháng 8 âm lịch, nên biết trước mùa lễ này: một số cửa hàng, cơ sở của người Khmer nghỉ vài ngày, đường vào các chùa buổi sáng đông người đi lễ, và xe khách về các huyện cũ khó mua vé hơn.

Sene Đôl Ta xưa và nay

Ngày trước, khi phần lớn người Khmer còn sống bằng ruộng và ở gần quê, mùa lễ kéo dài, mỗi nhà đều tự làm bánh, tự nấu mâm, cả sóc sống chậm trong nửa tháng. Ngày nay nhiều gia đình có con cháu làm xa, chỉ về được vài ngày, nên phần chuẩn bị gọn hơn, bánh trái mua sẵn nhiều hơn. Một số gia đình không đủ người về thì gộp mâm với nhà họ hàng.

Tục thả ghe bẹ chuối vẫn còn ở nhiều nơi nhưng quy mô nhỏ hơn, một phần vì người ta ý thức hơn về rác thải trên sông. Có chùa khuyến khích dùng vật liệu tự huỷ, gom lại sau lễ thay vì thả trôi hết. Đó là ví dụ cho thấy cộng đồng Khmer điều chỉnh phong tục để hợp với điều kiện mới mà không bỏ ý nghĩa gốc.

Điều không đổi là việc trở về. Dù bận đến đâu, người Khmer Sóc Trăng vẫn cố về nhà ít nhất một ngày trong mùa Sene Đôl Ta, lên chùa, thắp nhang ở tháp ông bà, ăn với gia đình một bữa cơm. Với nhiều người, đó là lý do quan trọng nhất để giữ sợi dây với sóc quê.

Câu hỏi thường gặp

Lễ Sene Đôl Ta diễn ra vào ngày nào?

Lễ thường diễn ra vào khoảng cuối tháng 8 âm lịch, kéo dài ba ngày, rơi vào tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch tuỳ năm. Ngày cụ thể theo lịch của các chùa, bạn nên hỏi chùa Khmer gần nơi mình đến.

Sene Đôl Ta giống lễ Vu Lan không?

Hai lễ có tinh thần gần nhau là tưởng nhớ ông bà và báo hiếu cha mẹ. Khác ở thời điểm, cách thực hành và nơi diễn ra phần chính: Sene Đôl Ta gắn chặt với chùa Khmer trong sóc, có tục mang cơm vào chùa và tiễn ông bà.

Người Khmer làm gì vào ngày cuối của lễ?

Ngày cuối là lễ tiễn ông bà. Ở một số nơi có tục làm ghe nhỏ bằng bẹ chuối, đặt thức ăn, bánh trái lên và thả xuống sông, kênh theo quan niệm truyền thống. Sau đó thức ăn được chia cho mọi người.

Khách du lịch có nên đến chùa Khmer dịp Sene Đôl Ta không?

Có thể đến, nhưng nên nhớ đây là lễ mang tính gia đình và tưởng nhớ. Bạn đến với thái độ khiêm tốn, đứng phía sau khi có nghi lễ, không chụp ảnh cận người đang khấn, và không tham quan kiểu ồn ào.

Mâm cúng Sene Đôl Ta gồm những gì?

Mâm cúng thường có cơm, canh, món mặn, bánh tét, bánh ít, các loại bánh nếp và đường thốt nốt, trái cây, thức uống. Mâm không cầu kỳ, quan trọng là đủ đầy và thể hiện lòng thành của con cháu.

Lễ Phần Ben là gì?

Nhiều nơi gọi giai đoạn khoảng nửa tháng trước Sene Đôl Ta, khi các gia đình thay phiên mang cơm vào chùa dâng các vị sư, là lễ Phần Ben. Cách gọi và cách tổ chức có thể khác nhau giữa các chùa.