Ok Om Bok, người Việt quen viết là Oóc Om Bóc, là lễ cúng trăng của người Khmer Nam Bộ, diễn ra vào đêm rằm tháng 10 âm lịch, khi mùa mưa vừa dứt và lúa đang chín. Lễ mang ý nghĩa tạ ơn mặt trăng, theo quan niệm dân gian là vị đã điều hoà thời tiết, mang nước và mùa màng cho năm qua. Tên lễ thường được giải thích là "đút cốm dẹp", theo nghi thức quen thuộc nhất của đêm cúng.
Ở Sóc Trăng, Ok Om Bok là lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng Khmer, đi kèm đua ghe ngo, thả đèn nước, đèn gió, rước đèn trên sông, và thu hút rất đông người Kinh, người Hoa cùng du khách. Bài này nói về phần lễ trong gia đình và cộng đồng; phần đua ghe ngo được viết riêng ở bài kế tiếp.
Tên gọi và ý nghĩa: vì sao là trăng, vì sao là cốm dẹp
Trong cách giải thích phổ biến, "ok" nghĩa là đút, "ambok" là cốm dẹp; ghép lại là đút cốm dẹp vào miệng, đúng với nghi thức chính của đêm lễ. Cốm dẹp làm từ lúa nếp mới, nên món ăn này vừa là lễ vật, vừa là sản phẩm đầu mùa, nói lên ý nghĩa tạ ơn mùa màng của lễ.
Người Khmer xưa sống bằng ruộng lúa nước, phụ thuộc vào mưa và con nước. Trong truyện kể dân gian, mặt trăng được xem như vị có công điều khiển nước, thời tiết theo chu kỳ. Rằm tháng 10 âm lịch là lúc trăng tròn sáng sau mùa mưa, nước sông lên cao nhất, lúa trên đồng sắp gặt. Cúng trăng lúc này là cảm ơn cho năm đã qua và cầu một vụ mới thuận lợi.
Có người còn gắn lễ với các câu chuyện về con thỏ trên mặt trăng trong truyện dân gian Khmer. Những tích này được kể cho trẻ con trong đêm lễ, như một cách truyền đạo lý về lòng biết ơn và sự sẻ chia. Bài không đi sâu vào phần niềm tin; điều cốt lõi với người xem là thấy lễ như một cách người nông dân nhìn lại năm làm ăn của mình.
Cốm dẹp được làm như thế nào
Vài ngày trước rằm, nhiều gia đình Khmer tự làm cốm dẹp từ lúa nếp vừa gặt. Công việc thường làm buổi tối, cả nhà cùng tham gia, tiếng chày giã vang khắp xóm.
- Chọn lúa nếp mới, hạt còn hơi non, ngâm nước một thời gian cho hạt mềm và ngậm nước.
- Rang lúa trong chảo lớn trên bếp củi, đảo đều tay đến khi hạt nóng, vỏ trấu nứt và có mùi thơm.
- Đổ lúa còn nóng vào cối, hai người thay phiên giã bằng chày dài, nhịp đều; lúa nóng bị ép dẹp trong vỏ.
- Sàng sẩy cho trấu bay ra, còn lại những hạt cốm dẹp màu xanh nhạt hoặc vàng ngà.
- Trộn cốm với dừa nạo, đường hoặc chuối chín tuỳ khẩu vị gia đình, để vào thúng hay mâm làm lễ vật.
Ngày nay nhiều nhà mua cốm làm sẵn ở chợ thay vì tự giã, nhưng không ít gia đình vẫn giữ việc làm cốm như một phần của lễ, vì đó là dịp cả nhà và hàng xóm ngồi lại với nhau. Muốn thấy cảnh giã cốm, bạn nên về các sóc vùng nông thôn vài ngày trước rằm.
Đêm cúng trăng: mâm lễ và nghi thức đút cốm
Tối rằm, các gia đình bày bàn cúng ở sân nhà hoặc trước sân chùa, nơi nhìn thấy trăng mọc. Lễ vật thường có cốm dẹp, chuối, khoai lang, khoai môn, dừa, mía, bánh, nhang đèn. Đây đều là sản vật của ruộng vườn, nói lên ý tạ ơn những gì đất đai đã cho.
Khi trăng lên cao, người lớn tuổi trong nhà hoặc achar khấn vái, cả nhà chắp tay hướng về mặt trăng. Sau phần khấn là nghi thức được chờ đợi nhất: người lớn gọi từng đứa trẻ lại, bảo ngửa mặt, đút một nắm cốm dẹp vào miệng rồi vỗ nhẹ lưng, hỏi đứa trẻ năm tới mong điều gì. Câu trả lời của trẻ được cả nhà lắng nghe và nhắc lại vui vẻ, coi như lời chúc cho cả năm.
Sau lễ, lễ vật được chia cho mọi người cùng ăn, hàng xóm sang chung vui. Ở nhiều sóc, đêm rằm còn có văn nghệ, múa Rom vong dưới trăng ở sân chùa, kéo dài đến khuya. Đây là phần mang tính gia đình và làng xóm nhất của lễ, khác hẳn không khí đông đúc ở khu trung tâm.
Thả đèn nước, đèn gió và rước đèn
Đèn nước. Đèn nước thường làm bằng thân chuối hoặc bè xốp, trên gắn nến, nhang, có khi trang trí bằng giấy màu thành hình chùa, hình ghe. Người ta thả đèn xuống sông, kênh trong đêm, gửi theo dòng nước lời cảm ơn và mong ước. Ở Sóc Trăng, sông Maspero chảy qua trung tâm là nơi thả đèn đông nhất.
Đèn gió. Đèn gió là lồng đèn bằng giấy mỏng, bên dưới có bấc tẩm dầu, khi đốt thì khí nóng đẩy đèn bay lên. Đèn gió thả ở sân chùa vào đêm lễ, nhiều chiếc bay lên cùng lúc tạo cảnh đẹp. Vì có lửa, chính quyền thường quy định khu vực và cách thả để tránh cháy, nên bạn chỉ nên xem hoặc thả theo hướng dẫn tại chỗ.
Rước đèn và ghe hoa đăng. Ở trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, đêm lễ thường có rước đèn trên đường phố và ghe hoa đăng trang trí đèn màu chạy trên sông. Phần này do các đơn vị, các chùa chuẩn bị nhiều tuần, là điểm thu hút khách xem đông nhất.
An toàn khi thả đèn. Thả đèn nước ở bậc bến có tay vịn, trông trẻ nhỏ sát mép nước, không chen lấn trên cầu. Đèn gió không thả gần dây điện, mái lá, cây khô.
Ok Om Bok ở Sóc Trăng: từ lễ làng đến lễ hội của cả vùng
Ở mỗi sóc, Ok Om Bok là lễ của gia đình và chùa làng. Nhưng ở thành phố Sóc Trăng cũ, từ nhiều năm nay lễ đã trở thành một lễ hội lớn do chính quyền và cộng đồng cùng tổ chức, kéo dài vài ngày quanh rằm tháng 10 âm lịch, với đua ghe ngo, rước đèn, văn nghệ, hội chợ. Tên gọi và quy mô chương trình mỗi năm có thể khác, nên bạn nên xem thông báo chính thức của năm đó.
Lễ hội ở trung tâm thu hút người Khmer từ khắp các xã về, người Kinh, người Hoa trong vùng, cùng khách từ Cần Thơ cũ, Bạc Liêu, Trà Vinh, TP.HCM. Đường phố đông đến mức khó đi lại những đêm chính. Với nhiều người Sóc Trăng xa quê, đây là dịp về nhà quan trọng chỉ sau Tết.
Có một khoảng cách đáng để ý giữa lễ hội ở trung tâm và lễ ở sóc. Ở trung tâm, phần trình diễn, thi đấu, mua bán nổi bật; ở sóc, phần cúng trăng, đút cốm, quây quần mới là chính. Nếu có thời gian, bạn nên xem cả hai: ngày ở trung tâm xem ghe, đêm về một sóc quen để thấy mâm cúng dưới trăng.
Ok Om Bok so với vài lễ khác của người Khmer
Người mới tìm hiểu hay lẫn Ok Om Bok với các lễ khác cùng mùa. Bảng phân biệt nhanh:
| Lễ | Thời điểm thường gặp | Nội dung chính | Không khí |
|---|---|---|---|
| Ok Om Bok | Rằm tháng 10 âm lịch | Cúng trăng, đút cốm dẹp, thả đèn, đua ghe ngo | Rộn ràng, đông nhất ở trung tâm |
| Kathina (dâng y) | Từ rằm tháng 9 đến rằm tháng 10 âm lịch | Bà con rước lễ vật, y áo vào chùa sau mùa nhập hạ | Trang nghiêm, theo từng chùa |
| Sene Đôl Ta | Cuối tháng 8 âm lịch | Tưởng nhớ ông bà tổ tiên, mang cơm vào chùa | Ấm cúng, sum họp gia đình |
| Chôl Chnăm Thmây | Giữa tháng 4 dương lịch | Mừng năm mới, đắp núi cát, té nước | Vui, nhiều trò chơi, văn nghệ |
Ba lễ cuối năm âm lịch nối nhau khá sát, nên từ tháng 8 đến tháng 10 âm lịch là mùa người Khmer Sóc Trăng bận rộn nhất với chùa và lễ hội.
Những ngày chuẩn bị trước rằm
Không khí Ok Om Bok bắt đầu từ trước rằm cả tháng. Các đội ghe ra sông tập luyện mỗi chiều, nhà chùa sơn sửa cổng, treo cờ phướn, dựng rạp. Thanh niên trong sóc tập múa, tập nhạc ngũ âm cho đêm văn nghệ. Thợ làm đèn nước, đèn gió tất bật, các nhóm trong sóc thi nhau làm những chiếc đèn nước to hình ngôi chùa, chiếc ghe, con chim thần để thả trong đêm.
Trong nhà, phụ nữ lo chuẩn bị nếp, dừa, chuối, khoai cho mâm cúng, may hoặc lấy ra những bộ xà rông đẹp nhất. Người đi làm xa sắp xếp ngày về, xe khách về Sóc Trăng những ngày sát lễ đông hơn hẳn ngày thường. Trẻ con háo hức nhất, vì đêm rằm là đêm chúng được người lớn đút cốm và hỏi điều ước.
Ở trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, các gian hàng hội chợ, khu ẩm thực, sân khấu văn nghệ được dựng lên dọc các tuyến đường gần sông. Không khí lễ hội lan ra cả những khu phố của người Kinh, người Hoa, nhiều quán xá treo đèn, kê thêm bàn ghế đón khách. Với người Sóc Trăng, mùa Ok Om Bok là mùa đông vui nhất năm.
Giữ lễ trong đời sống hôm nay
Như mọi lễ truyền thống, Ok Om Bok cũng thay đổi theo thời gian. Nhiều gia đình không còn tự giã cốm, mà mua cốm làm sẵn. Mâm cúng có thêm bánh kẹo, trái cây mua ở chợ bên cạnh sản vật nhà trồng. Đèn gió bị hạn chế ở nhiều nơi vì nguy cơ cháy, thay bằng đèn điện, đèn lồng treo. Phần lễ hội ở trung tâm ngày càng lớn, gắn với hội chợ và du lịch.
Có người lo phần thương mại lấn át phần lễ; cũng có người thấy lễ hội lớn giúp người trẻ tự hào và gắn bó hơn với văn hoá của mình. Điều dễ nhận thấy là ở các sóc, nghi thức cúng trăng và đút cốm vẫn được giữ khá nguyên vẹn, vì đó là phần thuộc về gia đình, không phụ thuộc vào sân khấu hay khách xem.
Với người ngoài, cách tôn trọng lễ là biết phân biệt hai lớp ấy: vui hết mình ở phần hội, nhưng khi bước vào sân nhà, sân chùa lúc người ta đang cúng trăng thì đứng lùi lại, giữ yên lặng, chỉ tham gia khi được mời.
Câu hỏi thường gặp
Ok Om Bok năm nay rơi vào ngày nào dương lịch?
Lễ luôn vào rằm tháng 10 âm lịch, nên ngày dương lịch thay đổi mỗi năm, thường rơi vào khoảng tháng 11. Lễ hội ở trung tâm kéo dài vài ngày quanh rằm; lịch cụ thể được công bố mỗi năm, bạn nên xem thông báo chính thức trước khi đi.
Vì sao gọi là Ok Om Bok?
Theo cách giải thích phổ biến, ok nghĩa là đút, ambok là cốm dẹp; tên lễ mang nghĩa đút cốm dẹp, đúng với nghi thức người lớn đút cốm cho trẻ em trong đêm cúng trăng. Người Việt thường phiên âm thành Oóc Om Bóc.
Người không phải Khmer có tham gia cúng trăng được không?
Được, nếu được gia đình hoặc nhà chùa mời. Bạn đứng phía sau, làm theo người lớn trong nhà, giữ trang nghiêm lúc khấn, sau đó cùng chung vui. Đừng tự ý chụp ảnh cận cảnh lúc đang lễ khi chưa hỏi.
Mua cốm dẹp ở đâu dịp Ok Om Bok?
Mùa lễ, cốm dẹp bán nhiều ở các chợ trong vùng Sóc Trăng cũ và quanh khu lễ hội. Nếu muốn xem cảnh giã cốm truyền thống, hãy về các sóc nông thôn vài ngày trước rằm, nhiều nhà vẫn tự làm.
Thả đèn gió có an toàn không?
Đèn gió dùng lửa nên có nguy cơ cháy nếu thả gần dây điện, mái lá hay cây khô. Bạn nên thả ở khu vực ban tổ chức hoặc nhà chùa cho phép, có người hướng dẫn, và không thả khi gió mạnh.
Đêm Ok Om Bok ở trung tâm có đông lắm không?
Những đêm chính rất đông, đường quanh sông và khu trung tâm thường kẹt xe. Bạn nên gửi xe xa một chút rồi đi bộ, giữ chặt đồ cá nhân, hẹn điểm gặp với người đi cùng phòng khi lạc nhau.