Ghe ngo là loại ghe đua thân dài, hẹp, đẽo từ một thân gỗ lớn, chở vài chục tay chèo, là tài sản chung của một chùa Khmer và cả sóc quanh chùa. Đua ghe ngo là phần sôi động nhất của lễ Ok Om Bok ở Sóc Trăng, diễn ra trên sông Maspero chảy qua trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, với hàng chục đội ghe từ các chùa trong vùng và cả các địa phương lân cận.
Với người Khmer, chiếc ghe không đơn thuần là dụng cụ thể thao. Ghe được đóng bằng tiền góp của bà con, được làm lễ khi hạ nước, được giữ trong sân chùa giữa các mùa, và thành tích của ghe là niềm tự hào chung của sóc. Bài này nói về ghe ngo từ lúc chọn gỗ đến lúc cập vạch đích.
Ghe ngo trông như thế nào
Ghe ngo thon và rất dài so với bề ngang, dài vài chục mét mà lòng ghe chỉ đủ hai người ngồi sóng vai. Thân ghe đẽo từ một thân cây gỗ lớn, đáy hơi tròn để lướt nhanh. Mũi và đuôi ghe cong vút lên, thường được chạm hoặc vẽ thành đầu rắn Naga, chim thần, hay hoa văn lửa. Hai bên mạn sơn màu nổi, vẽ hoa văn, kèm tên chùa hay tên sóc bằng chữ Khmer.
Mỗi ghe thường chở vài chục tay chèo ngồi thành hai hàng, mỗi người một mái chèo ngắn bản rộng. Ngoài tay chèo còn có người giữ nhịp, người lái đứng ở đuôi điều khiển hướng ghe, và người ở mũi. Người giữ nhịp thường đứng hoặc ngồi giữa ghe, dùng còi, tiếng hô hoặc động tác để đồng bộ hàng chục mái chèo.
Màu sơn và hoa văn mỗi ghe một khác, là dấu hiệu nhận ra ghe của chùa nào. Người xem lâu năm ở Sóc Trăng chỉ cần nhìn mũi ghe là biết đội của sóc nào, giống như người hâm mộ bóng đá nhìn áo đấu. Tay chèo trong một đội cũng thường mặc áo cùng màu, đội khăn hay mũ giống nhau, để từ bờ nhìn xuống dễ nhận ra và để chính họ có cảm giác là một khối. Khi ghe nằm trên bờ, bạn sẽ thấy rõ hơn độ dài đáng kinh ngạc của nó: cả chục người khiêng mới nhấc nổi, và phải có lối đi rộng mới đưa được ghe từ nhà ghe ra bến.
Từ thân cây đến chiếc ghe: quá trình đóng ghe ngo
Đóng một chiếc ghe ngo là việc lớn của cả sóc, kéo dài nhiều tháng và cần thợ có kinh nghiệm. Quy trình truyền thống đại thể như sau.
- Bà con và ban quản trị chùa bàn bạc, góp tiền, cử người tìm mua thân gỗ đủ dài và thẳng; gỗ sao là loại hay được nhắc vì bền và dẻo.
- Thân gỗ được đưa về chùa, thợ cả đo đạc, vạch dáng, rồi đẽo dần phần ruột để tạo lòng ghe, giữ thành ghe mỏng đều.
- Ghe được uốn, chỉnh dáng, gia cố mũi và đuôi; nhiều nơi dùng lửa hơ và nêm để nắn độ cong.
- Thợ trang trí chạm, vẽ hoa văn mũi, đuôi và hai bên mạn, sơn màu riêng của chùa.
- Chùa chọn ngày làm lễ hạ thuỷ: sư tụng chúc, bà con dâng lễ vật, đội chèo khiêng ghe xuống nước lần đầu.
Một chiếc ghe tốt nếu được giữ kỹ có thể dùng nhiều năm, chỉ cần sơn sửa trước mỗi mùa đua. Khi ghe cũ không còn đua được, nhiều chùa vẫn giữ lại như một kỷ vật của sóc. Vì gỗ lớn ngày càng hiếm, việc đóng ghe mới ngày nay khó và tốn kém hơn trước nhiều.
Đội ghe: ai chèo, tập luyện thế nào
Tay chèo là thanh niên trong sóc, khoẻ mạnh, phần lớn làm ruộng hay làm thuê, có người đi làm xa về quê trước lễ để kịp tập. Đội trưởng và người giữ nhịp thường là người nhiều mùa kinh nghiệm. Ngoài đội nam, những năm gần đây nhiều nơi có đội ghe ngo nữ, cho thấy môn đua này mở rộng hơn so với truyền thống.
Tập luyện thường bắt đầu vài tuần đến hơn một tháng trước rằm tháng 10 âm lịch. Buổi chiều sau giờ làm, đội khiêng ghe từ nhà ghe ra sông, kênh gần chùa, tập chèo đồng loạt, tập xuất phát, tập vào cua. Bà con trong sóc ra bờ xem, mang nước, mang cơm cho đội; trẻ con chạy dọc bờ theo ghe, người già ngồi dưới gốc cây bình phẩm từng nhịp chèo. Chính những buổi tập ấy làm sóc rộn ràng hơn cả ngày đua.
Bí quyết của một đội ghe giỏi không chỉ ở sức mạnh mà ở sự đồng bộ. Hàng chục mái chèo phải cắm xuống nước cùng lúc, rút ra cùng lúc, nếu lệch nhịp ghe sẽ chòng chành, mất tốc độ. Người giữ nhịp vì thế quan trọng ngang người lái, và một đội thay người giữ nhịp có khi phải tập lại từ đầu.
Cuộc đua trên sông Maspero
Đường đua. Sông Maspero chảy qua trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ, đoạn sông thẳng và hai bờ có chỗ đứng xem, là nơi đua ghe ngo chính của lễ Ok Om Bok. Ban tổ chức cắm phao, chia làn, đặt điểm xuất phát và vạch đích.
Thể thức. Các đội thường đua theo lượt, mỗi lượt vài ghe, thắng thì vào vòng sau cho đến chung kết. Thể thức, cự ly và số đội cụ thể thay đổi theo năm, do ban tổ chức quy định.
Khoảnh khắc đáng xem. Lúc xuất phát, tiếng hô và tiếng còi dậy cả hai bờ, hàng chục mái chèo đập nước trắng xoá. Đoạn gần đích, hai ghe sát nhau, người giữ nhịp tăng tốc độ hô, khán giả hai bờ hò reo cổ vũ ghe sóc mình. Có những lượt đua mà hai ghe về đích gần như cùng lúc, chỉ cách nhau một mũi ghe, và cả bờ sông nín thở chờ trọng tài công bố.
Sau cuộc đua. Đội thắng được thưởng và vinh danh, nhưng với nhiều sóc, được tham gia và chèo hết sức mình đã là niềm vui. Ghe được khiêng về chùa, đội chèo và bà con ăn mừng ở sân chùa, dù thắng hay thua.
Ý nghĩa của đua ghe ngo với cộng đồng Khmer
Trong cách kể truyền thống, đua ghe ngo gắn với ước mong nước dồi dào, đồng ruộng tốt tươi, và cũng gắn với hình ảnh rắn Naga, loài vật của nước trong văn hoá Khmer, nên nhiều mũi ghe được làm thành đầu rắn. Cuộc đua diễn ra đúng lúc nước lớn cuối mùa mưa, như một lời chào dòng nước trước khi nước rút và vụ gặt bắt đầu.
Về mặt cộng đồng, đua ghe là dịp gắn kết mạnh nhất của một sóc. Góp tiền đóng ghe, góp người tập, góp cơm nước, cổ vũ trên bờ: mọi người đều có phần. Thanh niên đi làm xa về chèo ghe cho sóc là cách giữ quan hệ với quê. Các sóc thi đấu với nhau nhưng tinh thần là vui hội, không phải đối đầu.
Ngày nay đua ghe ngo còn diễn ra ở nhiều địa phương có đông người Khmer như Trà Vinh, Bạc Liêu cũ, Kiên Giang cũ, và có các giải cấp khu vực. Nhưng Sóc Trăng vẫn được xem là nơi có không khí đua ghe sôi nổi bậc nhất, nhờ số chùa đông và truyền thống lâu đời.
Phân biệt ghe ngo với các loại ghe khác ở miền Tây
Người lần đầu thấy ghe ngo hay lẫn với ghe đua người Kinh hoặc thuyền rồng. Vài điểm khác biệt chính:
| Đặc điểm | Ghe ngo của người Khmer | Ghe đua, ghe hội người Kinh | Ghe xuồng thường ngày |
|---|---|---|---|
| Chủ sở hữu | Chùa và cả sóc | Làng, đình, hội đoàn | Gia đình |
| Kích thước | Rất dài, hẹp, vài chục tay chèo | Thường ngắn hơn, ít tay chèo hơn | Nhỏ, một vài người chèo |
| Trang trí | Đầu rắn Naga, chim thần, hoa văn Khmer | Đầu rồng, phượng hoặc đơn giản | Ít hoặc không trang trí |
| Dịp dùng | Lễ Ok Om Bok, các giải đua | Lễ hội làng, ngày hội | Đi lại, chở hàng, đánh bắt |
| Cách giữ | Kê trong nhà ghe ở sân chùa | Cất ở đình hoặc nhà chung | Neo dưới bến nhà |
Bảng mang tính khái quát, mỗi nơi có thể khác. Nhưng điểm cốt lõi không đổi: ghe ngo là của chùa và của sóc, không thuộc riêng gia đình nào.
Một năm của chiếc ghe ngo
Phần lớn thời gian trong năm, chiếc ghe nằm yên trong nhà ghe ở sân chùa, kê trên những giá đỡ, phủ bạt hoặc che mái cho khỏi nắng mưa. Thỉnh thoảng người trong chùa lật bạt kiểm tra, quét bụi, xem gỗ có nứt, mối mọt gì không. Ghe gỗ cần được giữ khô ráo và thông thoáng, nếu để ngâm nước lâu hay phơi nắng gắt gỗ sẽ nhanh hư.
Khoảng một hai tháng trước rằm tháng 10 âm lịch, ghe được đưa ra kiểm tra kỹ, trét lại những chỗ hở, sơn sửa hoa văn. Rồi đến lễ đưa ghe xuống nước, bà con tụ họp, các vị sư tụng chúc, đội chèo khiêng ghe ra bến. Từ đó ghe ở dưới nước suốt mùa tập, mỗi chiều được chèo thử dọc sông, kênh.
Sau mùa đua, ghe được làm lễ đưa lên bờ, lau khô, cất lại vào nhà ghe. Mỗi chu kỳ như vậy là một lần cả sóc cùng làm một việc, từ người già trông nom đến thanh niên khiêng ghe. Nhìn trạng thái chiếc ghe trong sân chùa, người trong nghề có thể đoán được sóc đó đang chăm lo cho truyền thống này đến đâu.
Những khó khăn để giữ phong trào đua ghe
Gỗ lớn ngày càng hiếm. Thân cây đủ dài, đủ thẳng để đóng ghe ngo rất khó tìm và đắt. Nhiều chùa phải dùng ghe cũ lâu hơn, sửa chữa nhiều lần, hoặc chung sức nhiều sóc mới đóng được một ghe mới.
Thiếu thợ đóng ghe. Nghề đóng ghe ngo cần kinh nghiệm nhiều năm, số thợ giỏi không nhiều và phần lớn đã lớn tuổi. Việc truyền nghề cho lớp trẻ gặp khó vì nghề không đều việc, khó sống bằng nó.
Thanh niên đi làm xa. Đội chèo cần vài chục người khoẻ mạnh tập đều đặn nhiều tuần. Khi thanh niên phần đông đi làm công nhân xa nhà, nhiều đội chỉ tập được dồn vào ít ngày trước lễ, hoặc phải ghép người từ nhiều sóc.
Chi phí mùa đua. Sơn sửa ghe, ăn uống cho đội trong mùa tập, đi lại thi đấu đều tốn kém. Nguồn chủ yếu vẫn là tiền góp của bà con và người con xa quê, cùng hỗ trợ của ban tổ chức lễ hội.
Câu hỏi thường gặp
Ghe ngo dài bao nhiêu, chở bao nhiêu người?
Ghe ngo thường dài vài chục mét, lòng hẹp, chở vài chục tay chèo cùng người giữ nhịp và người lái. Kích thước cụ thể mỗi ghe một khác, tuỳ thân gỗ và quy định của từng giải đua.
Ghe ngo làm bằng gỗ gì?
Ghe ngo truyền thống được đẽo từ một thân cây gỗ lớn, gỗ sao là loại hay được nhắc vì bền và dẻo. Vì gỗ lớn ngày càng hiếm, việc đóng ghe mới ngày nay tốn kém và khó tìm vật liệu hơn trước.
Đua ghe ngo ở Sóc Trăng diễn ra khi nào?
Đua ghe ngo chính diễn ra trong dịp lễ Ok Om Bok, quanh rằm tháng 10 âm lịch, trên sông Maspero ở trung tâm thành phố Sóc Trăng cũ. Lịch thi đấu cụ thể được ban tổ chức công bố mỗi năm.
Có đội ghe ngo nữ không?
Có. Những năm gần đây nhiều nơi có đội ghe ngo nữ tham gia tập luyện và thi đấu, bên cạnh các đội nam truyền thống. Điều này cho thấy môn đua ghe đã mở rộng hơn so với trước.
Ngoài mùa lễ có xem được ghe ngo không?
Ngoài mùa lễ, ghe ngo được kê trong nhà ghe ở sân chùa. Bạn có thể xin phép nhà chùa vào xem. Vài tuần trước rằm tháng 10 âm lịch, các đội bắt đầu tập trên sông, kênh gần chùa, đó là lúc dễ thấy ghe chạy nhất.
Vì sao mũi ghe ngo thường có hình rắn?
Trong văn hoá Khmer, rắn Naga gắn với nước và sự sung túc của mùa màng. Đua ghe ngo diễn ra lúc nước lớn cuối mùa mưa, nên hình Naga ở mũi ghe phù hợp với ý nghĩa của cuộc đua và lễ hội.