Ba Thắc là cách người Việt đọc chữ "Bassac" (Basak), tên mà người Khmer và sau này người Pháp dùng cho vùng hạ lưu sông Hậu và chính con sông ấy; còn Ba Xuyên là một tên chữ Hán, từng là tên phủ thời Nguyễn và là tên tỉnh trong giai đoạn 1956–1975 bao trùm vùng Sóc Trăng.
Hai cái tên hay đi chung trong sách vở, trong văn chương Nam Bộ, trong tên đường, tên quán ở Sóc Trăng, nên nhiều người tưởng là một. Thực ra chúng khác nhau về gốc từ, về thời gian sử dụng và về phạm vi. Hiểu đúng hai tên này giúp bạn đọc tư liệu cũ không bị lạc, nhất là tư liệu giai đoạn trước năm 1975.
Cũng cần nói ngay: cả hai tên đều không còn là tên đơn vị hành chính nào ở thời điểm hiện nay. Từ ngày 1/7/2025, vùng đất mà hai cái tên ấy từng chỉ thuộc thành phố Cần Thơ, với các phường xã mới. Ba Thắc và Ba Xuyên giờ là tên của ký ức, của văn chương và của những trang tư liệu cũ.
Bassac: một chữ có nhiều nghĩa
Chữ "Bassac" (người Khmer phát âm gần như "Ba-sắc") có ít nhất ba cách dùng. Thứ nhất, nó là tên một vùng đất của người Khmer ở hạ lưu sông Hậu, bao gồm khu vực mà sau này là Sóc Trăng và một phần Bạc Liêu, Trà Vinh. Thứ hai, người Pháp dùng "Bassac" để gọi chính con sông Hậu, nhánh phía nam của sông Mê Kông khi chảy vào Việt Nam; trên nhiều bản đồ tiếng Pháp và tiếng Anh đến nay, sông Hậu vẫn được ghi là Bassac River.
Thứ ba, cần biết để tránh nhầm: ở nam Lào cũng có một địa danh Bassac, là tên cũ của một vùng và một thị trấn ở tỉnh Champasak, nằm bên sông Mê Kông. Khi đọc tài liệu nước ngoài thấy "Bassac", bạn cần nhìn bối cảnh: nói về Lào, về con sông, hay về vùng đất Sóc Trăng.
Người Việt đọc "Bassac" thành "Ba Thắc". Trong sách địa chí và văn chương Nam Bộ, cụm "đất Ba Thắc", "miệt Ba Thắc" thường được dùng để nói chung vùng Sóc Trăng và vùng phụ cận bên sông Hậu với sắc thái hoài cổ. Thời Pháp, khi Nam Kỳ chia thành các khu vực hành chính lớn, có một khu mang tên Bassac bao gồm các hạt miền Tây trong đó có Sóc Trăng.
Ba Xuyên thời Nguyễn: một phủ của tỉnh An Giang
Ba Xuyên là tên chữ Hán, nghĩa đen là "ba dòng sông". Theo cách giải thích phổ biến, cái tên vừa gợi vùng đất sông nước nhiều nhánh, vừa có thể là lối Hán hoá âm "Ba" trong Ba Thắc. Dưới thời vua Minh Mạng, khi Nam Kỳ được tổ chức thành sáu tỉnh, vùng Sóc Trăng nằm trong tỉnh An Giang, được lập thành phủ Ba Xuyên, dưới phủ có các huyện.
Phủ Ba Xuyên thời ấy rộng hơn tỉnh Sóc Trăng sau này, bao gồm cả một phần đất về sau thuộc Bạc Liêu. Tên các huyện của phủ được đặt bằng chữ Hán mang ý nghĩa tốt lành như nhiều nơi khác ở Nam Kỳ thời ấy. Trong dân gian, người ta vẫn quen gọi tên nôm, nên tên phủ chủ yếu sống trên giấy tờ.
Khi người Pháp đến, hệ thống phủ huyện bị thay bằng hệ thống hạt, rồi tỉnh, và tên Ba Xuyên tạm thời rời khỏi bản đồ hành chính. Nó không mất hẳn mà còn trong văn chương, trong tên một số tổ chức, và quay lại vào năm 1956 với tư cách tên tỉnh.
Tỉnh Ba Xuyên giai đoạn 1956–1975
Năm 1956, trong đợt đổi tên và sắp xếp lại các tỉnh ở miền Nam của chính quyền Sài Gòn, tỉnh Sóc Trăng được đổi tên thành tỉnh Ba Xuyên. Tỉnh lỵ của Ba Xuyên là thị xã Khánh Hưng, tức đô thị Sóc Trăng mang tên mới. Vì vậy trong tài liệu, ảnh, giấy tờ giai đoạn này, bạn sẽ gặp tên Khánh Hưng thay cho Sóc Trăng khi nói về thị xã.
Ranh giới tỉnh Ba Xuyên có lúc bao gồm cả phần đất của Bạc Liêu, đến khi tỉnh Bạc Liêu được lập lại vào giữa những năm 1960. Một số quận của tỉnh cũng được đặt tên mới. Song song, trong tổ chức của phía bên kia cuộc chiến, vùng đất vẫn được gọi là tỉnh Sóc Trăng. Việc hai hệ thống tên cùng tồn tại là đặc điểm chung của nhiều tỉnh miền Nam thời kỳ này, không riêng gì Sóc Trăng.
Sau năm 1975, tên Ba Xuyên và Khánh Hưng không còn dùng trong hành chính. Đến tháng 2/1976 vùng này nhập vào tỉnh Hậu Giang. Ngày nay, tên Ba Xuyên vẫn được giữ trong một số tên đường, tên trường, tên doanh nghiệp, và trong ký ức của thế hệ lớn tuổi.
Phân biệt nhanh Ba Thắc và Ba Xuyên
Nếu chỉ nhớ một bảng trong bài, hãy nhớ bảng này. Nó giúp bạn đặt đúng một tài liệu cũ vào thời gian và không gian của nó:
| Ba Thắc | Ba Xuyên | |
|---|---|---|
| Gốc chữ | Âm Việt của tiếng Khmer "Bassac" | Tên chữ Hán, "ba dòng sông" |
| Loại tên | Tên vùng, tên sông, dùng trong dân gian và văn chương | Tên đơn vị hành chính (phủ, tỉnh) |
| Thời gian | Từ xưa đến nay, không gắn với một văn bản | Phủ thời Nguyễn; tỉnh 1956–1975 |
| Phạm vi | Vùng hạ lưu sông Hậu, không có ranh giới rõ | Theo ranh giới hành chính từng thời |
| Còn gặp ở đâu | Văn chương, tên quán, cách nói hoài cổ | Tên đường, tên trường, giấy tờ cũ trước 1975 |
Một cách nhớ đơn giản: Ba Thắc là cách người ta gọi vùng đất, Ba Xuyên là cách nhà nước từng ghi vùng đất vào sổ.
Khi gặp cả hai tên trong cùng một tài liệu, thường đó là văn bản thời trước 1975 nói về tỉnh Ba Xuyên nằm trong miền Ba Thắc. Khi chỉ gặp chữ Ba Thắc trong một bài viết gần đây, đó thường là cách gọi văn chương hoặc tên thương mại, không mang ý nghĩa hành chính nào.
Ba Thắc trong văn chương và đời sống hôm nay
Trong văn chương viết về Nam Bộ, "Ba Thắc" thường xuất hiện khi tác giả muốn gợi lại thời khẩn hoang: những con rạch chưa có tên, rừng tràm, ruộng hoang, những ghe thương hồ chở lúa ra sông lớn. Các nhà nghiên cứu Nam Bộ khi viết về vùng đất phía nam sông Hậu cũng hay dùng chữ này như tên một tiểu vùng văn hoá, nơi người Khmer, người Việt, người Hoa sống đan xen sớm nhất và rõ nhất. Đọc những trang ấy, bạn sẽ thấy Ba Thắc không phải tên trên giấy tờ, mà là tên của một không khí.
Trong đời sống hôm nay, chữ Ba Thắc còn được dùng làm tên quán ăn, tên cửa hàng đặc sản, tên đội văn nghệ, tên một số sản phẩm của vùng. Người kinh doanh chọn tên này vì nó vừa cổ vừa gắn với địa phương, dễ phân biệt với chữ Sóc Trăng vốn quá phổ biến. Một số bài hát, bài thơ của người địa phương cũng dùng chữ Ba Thắc để nói về quê hương với sắc thái thân thương.
Cần lưu ý rằng "Ba Thắc" không có ranh giới chính xác. Có người dùng để chỉ riêng vùng Sóc Trăng, có người mở rộng ra cả Bạc Liêu, Trà Vinh, thậm chí cả vùng hạ lưu sông Hậu. Khi viết tài liệu cần chính xác, bạn nên ghi cụ thể tên đơn vị hành chính thay vì chỉ dùng chữ Ba Thắc.
Khánh Hưng: cái tên ít người trẻ biết
Trong giai đoạn tỉnh Ba Xuyên, đô thị trung tâm mang tên Khánh Hưng. Người trẻ ở Sóc Trăng ngày nay ít khi nghe tên này, nhưng nó vẫn xuất hiện trên những tấm ảnh cũ, những tờ giấy khai sinh, giấy tờ nhà đất của người sinh trước 1975. Nếu bạn đang tìm hiểu gia phả và thấy nơi sinh ghi "Khánh Hưng, Ba Xuyên", đó chính là thị xã Sóc Trăng, nay là khu vực các phường Phú Lợi, Sóc Trăng thuộc thành phố Cần Thơ.
Tương tự, một số quận thời Ba Xuyên mang tên khác với tên huyện sau này. Khi tra cứu, cách an toàn nhất là dựa vào tên làng, tên xã cũ ghi kèm, vì cấp làng xã ít đổi tên hơn cấp quận, huyện. Các cụ lớn tuổi trong gia đình, hoặc cán bộ địa chính lâu năm ở xã, thường biết rõ tên cũ tương ứng với vùng nào ngày nay.
Những lớp tên này không chỉ là chuyện tò mò. Khi thừa kế đất, chứng minh nguồn gốc nhà đất, hay làm hồ sơ cho người định cư ở nước ngoài muốn xác nhận quê quán, việc hiểu Khánh Hưng là Sóc Trăng, Ba Xuyên là tỉnh Sóc Trăng cũ có thể giúp tiết kiệm nhiều công đi lại.
Mẹo đọc tư liệu cũ về vùng Sóc Trăng
Tư liệu cũ về vùng này có thể bằng tiếng Việt, tiếng Pháp, chữ Hán, thậm chí tiếng Khmer. Vài mẹo giúp bạn không đọc nhầm nơi chốn:
- Xem năm của tài liệu trước tiên. Cùng một vùng đất có thể là phủ Ba Xuyên, hạt Sóc Trăng, tỉnh Sóc Trăng, tỉnh Ba Xuyên, tỉnh Hậu Giang tuỳ năm.
- Phân biệt sông và vùng. Tài liệu tiếng Pháp ghi "Bassac" có thể chỉ con sông Hậu, có thể chỉ khu vực hành chính, có thể chỉ vùng ở nam Lào.
- Dựa vào tên làng. Tên làng, tên xã ít đổi hơn tên quận, huyện, tỉnh, nên là mốc tốt để xác định vị trí.
- Để ý chữ Khánh Hưng. Trong tài liệu 1956–1975, Khánh Hưng là thị xã Sóc Trăng.
- Không suy ranh giới hiện nay ra ranh giới cũ. Phủ Ba Xuyên, tỉnh Ba Xuyên đều có lúc rộng hơn tỉnh Sóc Trăng sau này.
- Hỏi người làm lưu trữ. Thư viện, bảo tàng, kho lưu trữ của thành phố Cần Thơ hiện giữ phần lớn tài liệu của tỉnh Sóc Trăng cũ và có thể hướng dẫn tra cứu.
Chịu khó đối chiếu như vậy, bạn sẽ tránh được lỗi phổ biến nhất: đặt một sự kiện thời Ba Xuyên vào ranh giới tỉnh Sóc Trăng năm 2020, hay đọc "Bassac" trong một cuốn sách Pháp thành ra một vùng của Lào.
Câu hỏi thường gặp
Sông Ba Thắc có phải là sông Hậu không?
Đúng. Ba Thắc là cách đọc Việt hoá của "Bassac", tên mà người Pháp và nhiều bản đồ quốc tế dùng cho sông Hậu. Ngày nay trên bản đồ tiếng Anh, sông Hậu thường vẫn được ghi là Bassac River.
Tỉnh Ba Xuyên có phải là tỉnh Sóc Trăng không?
Về cơ bản là cùng một vùng đất, nhưng ranh giới không hoàn toàn trùng khít. Tỉnh Ba Xuyên (1956–1975) có lúc bao gồm cả đất Bạc Liêu. Thị xã tỉnh lỵ mang tên Khánh Hưng, chính là đô thị Sóc Trăng.
Giấy tờ ghi Khánh Hưng thì nay thuộc nơi nào?
Khánh Hưng là tên thị xã Sóc Trăng giai đoạn 1956–1975. Khu vực đó nay thuộc các phường Phú Lợi, Sóc Trăng và vùng lân cận của thành phố Cần Thơ. Muốn xác định chính xác một địa chỉ cũ, nên dựa thêm tên đường hoặc tên khu phố ghi kèm.
Vì sao văn chương Nam Bộ hay dùng chữ Ba Thắc?
Vì Ba Thắc gợi một vùng đất sông nước cũ, gắn với thời khẩn hoang và sự hoà trộn Khmer – Việt – Hoa. Nhà văn dùng nó như một cách gọi giàu không khí hơn tên hành chính, giống như cách người ta dùng chữ Gia Định để gọi Sài Gòn xưa.
Bassac ở Lào có liên quan gì đến Ba Thắc không?
Chỉ trùng tên. Bassac ở nam Lào là tên cũ gắn với vùng Champasak bên sông Mê Kông. Có ý kiến cho rằng hai tên có chung gốc từ, nhưng về địa lý và lịch sử hành chính, chúng là hai nơi khác nhau, cách nhau hàng trăm cây số.
Tên Ba Xuyên ngày nay còn dùng ở đâu?
Tên Ba Xuyên còn trên một số tên đường, tên trường, tên cơ sở kinh doanh ở vùng Sóc Trăng cũ, và trong cách nói của người lớn tuổi. Nó không còn là tên đơn vị hành chính nào kể từ sau năm 1975.