Phần lớn cơ sở kinh doanh ở vùng Sóc Trăng cũ thuê người theo mùa: mùa gặt lúa, mùa thu hoạch hành tím, mùa tôm, mùa cao điểm của xưởng chế biến; và nhiều chủ cơ sở vẫn quen thoả thuận miệng. Với việc dưới một tháng, luật cho phép thoả thuận bằng lời trong nhiều trường hợp; từ một tháng trở lên thì phải có hợp đồng bằng văn bản và, theo luật bảo hiểm xã hội có hiệu lực từ 7/2025, người lao động có hợp đồng từ đủ một tháng trở lên thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc.
Cùng lúc đó, nhiều người Sóc Trăng từng đi làm ở khu công nghiệp miền Đông và Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang trở về quê, mang theo kỹ năng làm việc trong nhà máy. Bài này giúp chủ cơ sở thuê người đúng luật, giữ được người giỏi, và giúp người lao động biết quyền của mình. Mọi ngưỡng, mức đóng, mức lương tối thiểu phải kiểm với văn bản hiện hành.
Lao động mùa vụ: bức tranh quen thuộc
Nhịp lao động ở vùng này đi theo mùa nông sản. Mùa gặt, các vựa và chủ ruộng cần người vác lúa, phơi, chở. Mùa hành tím ở vùng ven biển Vĩnh Châu cũ cần nhiều người nhổ, cắt, phơi, phân loại. Mùa thu hoạch tôm cần người kéo lưới, cân, ướp đá. Xưởng chế biến thủy sản, xưởng làm bánh pía vào dịp cao điểm cần thêm người lặt tôm, gói bánh. Ngoài mùa, nhu cầu giảm hẳn.
Người làm thời vụ thường là bà con trong xóm, phụ nữ trung niên, người lớn tuổi, sinh viên về quê dịp nghỉ, và nhóm thợ đi theo mùa từ nơi này sang nơi khác. Thoả thuận thường là trả theo ngày hoặc theo khối lượng, tiền mặt cuối ngày hay cuối tuần. Cách làm này linh hoạt, phù hợp với thực tế, nhưng có những chỗ dễ phát sinh rắc rối: tai nạn khi làm việc, tranh chấp tiền công, người làm vượt quá thời gian dự định mà vẫn không có hợp đồng.
Hiểu luật không có nghĩa là bắt mọi việc lặt vặt phải thành hợp đồng dày cộp. Nó giúp chủ cơ sở biết lúc nào cần chuyển sang hình thức chính thức để bảo vệ cả hai bên.
Hợp đồng theo thời gian làm việc
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung theo Bộ luật Lao động hiện hành. Một số nhóm như lao động chưa thành niên, người giúp việc gia đình có quy định riêng:
| Thời gian làm việc | Hình thức hợp đồng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 1 tháng | Có thể thoả thuận bằng lời nói trong nhiều trường hợp | Vẫn nên ghi lại tên, công việc, tiền công, thời gian |
| Từ đủ 1 tháng trở lên | Hợp đồng bằng văn bản hoặc dạng điện tử | Thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo luật mới |
| Xác định thời hạn | Tối đa 36 tháng | Ký tiếp quá số lần cho phép thì chuyển sang không xác định thời hạn |
| Không xác định thời hạn | Văn bản | Hai bên chấm dứt theo điều kiện luật định |
| Thử việc | Thoả thuận riêng hoặc ghi trong hợp đồng | Thời gian thử việc tối đa tuỳ loại công việc |
Một sai lầm phổ biến là ký hợp đồng "thời vụ" liên tục nhiều lần cho cùng một người làm việc thường xuyên để tránh bảo hiểm. Cách này không đúng với luật hiện hành và dễ dẫn đến tranh chấp khi người lao động hiểu quyền của mình.
Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế
Luật bảo hiểm xã hội mới mở rộng diện đóng bắt buộc: người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên, kể cả khi hai bên đặt tên khác cho thoả thuận nhưng nội dung là làm việc có trả công, có quản lý điều hành. Chủ hộ kinh doanh có đăng ký cũng thuộc diện tham gia theo lộ trình. Mức đóng tính trên tiền lương, theo tỷ lệ luật định cho người sử dụng lao động và người lao động.
Với chủ cơ sở nhỏ, đóng bảo hiểm là chi phí thật. Nhưng không đóng khi thuộc diện phải đóng thì rủi ro lớn hơn: khi người lao động bị tai nạn lao động hay bệnh nghề nghiệp, chủ cơ sở phải tự chi trả các khoản lẽ ra quỹ bảo hiểm chi; khi bị kiểm tra, phải truy đóng và có thể bị phạt.
Với lao động thời vụ dưới một tháng, chủ cơ sở vẫn nên khuyến khích người làm tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình hoặc bảo hiểm xã hội tự nguyện, và cân nhắc mua bảo hiểm tai nạn cho nhóm làm việc nguy hiểm như bốc vác trên ghe, làm trên mái, vận hành máy xay. Một vụ tai nạn không có bảo hiểm có thể làm cơ sở nhỏ mất trắng cả năm làm ăn.
Thủ tục đăng ký tham gia, báo tăng giảm lao động hiện làm được qua mạng với cơ quan bảo hiểm xã hội. Chủ cơ sở nhỏ chưa quen có thể nhờ đại lý thu bảo hiểm ở xã hoặc dịch vụ kế toán hướng dẫn lần đầu; những lần sau thường chỉ cần cập nhật khi có người vào, người nghỉ, hay thay đổi tiền lương. Người lao động có thể tự tra quá trình đóng của mình trên ứng dụng, nên chủ cơ sở đóng đầy đủ cũng là cách tạo lòng tin
An toàn lao động trong các nghề phổ biến của vùng
Mỗi nghề có nguy cơ riêng mà chủ cơ sở phải lường trước, hướng dẫn và trang bị:
- Bốc vác lúa, gạo trên ghe: trượt chân xuống sông, chấn thương lưng; cần ván cầu chắc, áo phao khi làm trên ghe, giới hạn khối lượng mỗi bao.
- Nhà máy xay xát, lò sấy: kẹt tay vào băng tải, bụi trấu, tiếng ồn, cháy; che chắn bộ phận chuyển động, khẩu trang chống bụi, nút bịt tai, bình chữa cháy.
- Ao tôm: điện giật từ máy quạt nước, đuối nước khi kéo lưới; dây điện đúng chuẩn, aptomat chống giật, không làm một mình ban đêm.
- Phun thuốc bảo vệ thực vật: ngộ độc; đồ bảo hộ, không để người già yếu, phụ nữ mang thai, trẻ em phun thuốc.
- Xưởng chế biến thủy sản: lạnh, ẩm, trơn trượt, đứng lâu; ủng chống trượt, găng tay, giờ nghỉ, nhiệt độ hợp lý.
- Xây dựng: ngã cao, vật rơi; dây an toàn, mũ, giàn giáo chắc.
Người lao động chưa thành niên không được làm các công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm theo danh mục cấm; tuyển học sinh làm thêm dịp hè phải kiểm kỹ.
Người lao động từ khu công nghiệp trở về
Trong nhiều năm, một phần lớn lao động trẻ của Sóc Trăng đi làm công nhân ở Bình Dương, Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh cũ. Khi đơn hàng ở các khu công nghiệp giảm hoặc khi gia đình cần, nhiều người trở về quê. Họ mang theo những thứ chủ cơ sở ở quê nên quý: quen kỷ luật giờ giấc, quen quy trình, quen yêu cầu vệ sinh và chất lượng, biết dùng máy móc, đã có sổ bảo hiểm xã hội.
Để thu hút và giữ nhóm này, cơ sở ở quê nên thể hiện được những gì họ đã quen: hợp đồng rõ ràng, tiền lương trả đúng hẹn qua tài khoản, tiếp tục đóng bảo hiểm để họ không bị đứt quá trình đóng, ca làm có giờ nghỉ. Mức lương ở quê có thể thấp hơn khu công nghiệp, nhưng bù lại bằng việc được ở gần gia đình, ít chi phí thuê trọ; nhiều người chấp nhận nếu được đối xử minh bạch.
Người lao động trở về cũng nên biết: sổ bảo hiểm xã hội được cộng nối thời gian đóng ở các nơi; khi mất việc ở nơi cũ, nếu đủ điều kiện có thể hưởng trợ cấp thất nghiệp tại nơi đang sinh sống, và trung tâm dịch vụ việc làm có thể giới thiệu việc mới. Khu công nghiệp An Nghiệp và các nhà máy chế biến trong vùng là nơi nên tìm hiểu.
Tuyển người ở đâu và hỏi gì khi nhận người
Ở vùng quê, kênh tuyển người hiệu quả nhất vẫn là người quen giới thiệu: người đang làm rủ thêm người nhà, hàng xóm. Kênh này nhanh và đáng tin, nhưng dễ tạo ra nhóm người cùng nghỉ một lúc khi có chuyện. Các kênh khác gồm thông báo qua ủy ban xã phường, hội phụ nữ, đoàn thanh niên; trung tâm dịch vụ việc làm của thành phố và các phiên giao dịch việc làm; nhóm việc làm trên mạng xã hội; và trường nghề với vị trí cần kỹ năng như thợ điện, thợ máy.
Khi nhận người, nên trao đổi rõ những điều sau ngay từ đầu: công việc cụ thể, giờ làm, ngày nghỉ, tiền công và cách tính, ngày trả, có đóng bảo hiểm không, có bữa ăn hay chỗ ở không, quy định an toàn. Với vị trí vận hành máy, lái ghe, lái xe, cần xem bằng cấp, chứng chỉ thật. Hỏi về sức khoẻ ở mức cần thiết cho công việc, ví dụ người làm trong kho lạnh, người làm trên ghe.
Giấy tờ tuỳ thân chỉ cần xem và ghi lại thông tin, không giữ bản gốc của người lao động. Ghi rõ những gì đã thoả thuận vào hợp đồng hoặc ít nhất vào sổ, có chữ ký hai bên, để mùa sau không ai nhớ nhầm.
Trả lương, tranh chấp và giữ người
Mức lương không được thấp hơn lương tối thiểu vùng áp dụng cho địa bàn nơi người lao động làm việc. Sau khi sắp xếp địa giới, việc phân vùng lương tối thiểu cho các xã phường mới được quy định lại; chủ cơ sở cần kiểm vùng của xã phường mình theo văn bản hiện hành. Trả lương đúng hẹn, có bảng lương ghi rõ các khoản, trả qua tài khoản khi có thể, là ba thói quen giảm phần lớn tranh chấp.
Khi có bất đồng, nên ngồi lại nói chuyện trước, có người làm chứng; không giữ giấy tờ tuỳ thân của người lao động để ép làm tiếp, không trừ lương tuỳ tiện. Nếu không giải quyết được, hoà giải viên lao động và cơ quan quản lý lao động của thành phố là kênh hỗ trợ.
Ở vùng quê, danh tiếng của chủ cơ sở lan nhanh hơn mọi tin tuyển dụng. Một chủ vựa trả tiền công sòng phẳng, lo cho người làm khi ốm đau, đến mùa sau gọi một tiếng là có người. Chủ nào hay khất lương thì đến mùa cao điểm sẽ không ai đến làm.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người gặt lúa, vác lúa vài ngày có cần ký hợp đồng không?
Với công việc dưới một tháng, luật cho phép thoả thuận bằng lời trong nhiều trường hợp. Vẫn nên ghi lại tên người làm, công việc, tiền công và thời gian trong sổ để tránh tranh chấp và có căn cứ khi xảy ra tai nạn.
Hộ kinh doanh thuê vài người làm thường xuyên có phải đóng bảo hiểm không?
Có, nếu người lao động làm theo hợp đồng từ đủ một tháng trở lên thì thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo luật hiện hành, kể cả khi người sử dụng là hộ kinh doanh. Kiểm mức đóng và thủ tục với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Người làm bị tai nạn trong mùa thu hoạch thì chủ phải làm gì?
Trước hết sơ cứu và đưa đi cơ sở y tế. Chủ sử dụng lao động có trách nhiệm chi trả chi phí y tế và các khoản theo luật nếu đó là tai nạn lao động; nếu đã tham gia bảo hiểm, quỹ bảo hiểm chi trả một phần. Lập biên bản sự việc ngay.
Có được tuyển học sinh làm thêm dịp hè không?
Được, với điều kiện tuân thủ quy định về lao động chưa thành niên: thời gian làm việc giới hạn, không làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ với các độ tuổi theo luật định.
Người từ khu công nghiệp về quê có được nhận trợ cấp thất nghiệp ở quê không?
Nếu đủ điều kiện về thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp và nộp hồ sơ đúng hạn, người lao động có thể nộp hồ sơ tại trung tâm dịch vụ việc làm nơi muốn hưởng, kể cả nơi đang sinh sống. Hỏi trung tâm để biết giấy tờ cụ thể.