Từ khoảng hai thập niên gần đây, rất nhiều người trẻ vùng Sóc Trăng cũ, cả người Kinh, người Khmer và người Hoa, rời quê đi làm ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai và các khu công nghiệp miền Đông, chủ yếu làm công nhân, dịch vụ, xây dựng, buôn bán; họ thường về quê vào dịp Tết Nguyên đán, Tết Khmer và những ngày lễ lớn của gia đình.
Lý do đi xa khá giống nhau ở cả ba cộng đồng: ruộng đất ít, thu nhập từ nông nghiệp bấp bênh, giá nông sản lên xuống, xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu làm mùa vụ khó lường, trong khi các khu công nghiệp cần nhiều lao động. Đi làm xa trở thành con đường quen thuộc để nuôi gia đình và tích luỹ.
Bài này nói về hiện tượng ấy từ góc đời sống: ai đi, đi đâu, làm gì, gia đình ở quê thay đổi thế nào, những mùa về quê, và những lời nhắc cho người sắp đi. Trang không đưa số liệu ước tính vì các con số về lao động di cư thay đổi nhanh và mỗi nguồn một khác.
Vì sao đi: ruộng ít, mùa vụ bấp bênh, thành phố cần người
Nhiều gia đình ở vùng Sóc Trăng cũ có ít ruộng, nhất là ở các ấp Khmer, các xóm ven biển. Một mảnh ruộng nhỏ chia cho nhiều con thì mỗi người chỉ còn một phần không đủ sống. Những năm mặn xâm nhập sâu, lúa thất mùa, tôm bệnh, hành mất giá, gia đình rơi vào nợ nần. Đi làm xa có thu nhập đều đặn hằng tháng là lối thoát mà nhiều người chọn.
Ở phía bên kia, các khu công nghiệp ở Bình Dương, Đồng Nai, TP.HCM nhiều năm liền cần lượng lớn lao động phổ thông cho các nhà máy may mặc, giày da, điện tử, chế biến. Thông tin tuyển dụng đến từ người quen, từ bạn bè đi trước, từ mạng xã hội. Một người đi trước có việc ổn định thường kéo theo anh em, bạn bè trong ấp.
Ngoài lý do kinh tế, có người đi vì muốn học thêm, muốn thử sống ở thành phố, muốn thoát khỏi nếp sống quen thuộc ở quê. Với người trẻ, chuyến đi xa đầu tiên vừa là cơ hội vừa là thử thách.
Đi đâu, làm gì: những lựa chọn phổ biến
Bảng dưới gom những hướng đi phổ biến mà người trẻ vùng Sóc Trăng cũ thường chọn, cùng những điều nên cân nhắc. Đây là bức tranh chung, không phải số liệu:
| Hướng đi | Công việc thường gặp | Thuận lợi | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Khu công nghiệp miền Đông | Công nhân nhà máy may, giày, điện tử, chế biến | Lương đều, có bảo hiểm nếu ký hợp đồng | Tăng ca nhiều, nhà trọ chật, chi phí sinh hoạt |
| TP.HCM | Dịch vụ ăn uống, bán hàng, giao hàng, xây dựng, giúp việc | Nhiều loại việc, dễ đổi việc | Chi phí cao, việc không ổn định, ít hợp đồng |
| Cần Thơ và đô thị gần | Dịch vụ, buôn bán, công nhân khu công nghiệp trong vùng | Gần nhà, về quê dễ | Ít việc hơn, lương có thể thấp hơn |
| Ở lại quê làm thêm | Làm thuê theo mùa, buôn bán nhỏ, nghề thủ công | Gần gia đình | Thu nhập theo mùa, không đều |
| Học nghề rồi đi làm | Thợ điện, cơ khí, may, điều dưỡng, nấu ăn | Lương và vị trí tốt hơn lao động phổ thông | Tốn thời gian, chi phí học |
Từ khi Sóc Trăng thuộc thành phố Cần Thơ, các khu công nghiệp, cụm công nghiệp trong thành phố mới có thể là lựa chọn gần hơn cho một số người. Việc này phụ thuộc vào kế hoạch phát triển của thành phố, nên người lao động nên theo dõi thông tin tuyển dụng chính thức.
Gia đình ở quê: ông bà nuôi cháu, nhà vắng người trẻ
Hệ quả rõ nhất của việc đi làm xa là những ngôi nhà ở quê chỉ còn ông bà và trẻ nhỏ. Cha mẹ đi làm ở thành phố, gửi tiền về hằng tháng, Tết mới về một lần. Ông bà trở thành người nuôi dạy cháu, đưa đón cháu đi học, lo cơm nước, trong khi vẫn phải làm ruộng, chăm vườn. Ở nhiều ấp Khmer, ấp ven biển, cảnh này rất phổ biến.
Trẻ con lớn lên xa cha mẹ có những thiệt thòi riêng: ít được cha mẹ kèm học, dễ buồn, dễ bỏ học sớm khi đến tuổi có thể đi làm theo anh chị. Các trường học, chùa, đoàn thể ở địa phương có nhiều cách hỗ trợ như lớp học thêm, học bổng, sinh hoạt hè, nhưng không thay được hẳn vai trò của cha mẹ.
Về mặt tích cực, tiền gửi về giúp nhiều gia đình xây nhà mới, trả nợ, cho con học cao hơn, mua sắm phương tiện làm ăn. Nhiều người đi làm vài năm, tích luỹ được vốn rồi về quê mở tiệm, mua máy móc nông nghiệp, làm dịch vụ. Đi xa và trở về là vòng đời làm việc của không ít người Sóc Trăng.
Những mùa về quê
Tết Nguyên đán là đợt về quê đông nhất. Những ngày trước Tết, các bến xe ở TP.HCM, Bình Dương chật kín người đi miền Tây; xe khách, xe máy nối đuôi trên quốc lộ 1 qua cầu Cần Thơ về Sóc Trăng. Nhiều người chạy xe máy về cả trăm cây số với hành lý, quà Tết chất đầy xe, một hành trình vất vả mà nhiều người vẫn chọn để tiết kiệm và có xe đi lại ở quê.
Với người Khmer, Tết Chôl Chnăm Thmây vào giữa tháng 4 dương lịch là đợt về quê quan trọng không kém. Nhiều công ty có đông lao động Khmer cho nghỉ dịp này; những công ty không cho nghỉ thì người lao động phải xin nghỉ phép. Ngày lễ Ok Om Bok, đua ghe ngo cũng kéo nhiều người về, nhất là thanh niên trong đội ghe của ấp.
Ngoài ra là những dịp riêng của từng nhà: đám cưới, đám giỗ, đám tang, mùa gặt cần người. Người đi làm xa thường phải cân nhắc giữa ngày nghỉ, tiền xe và thu nhập bị mất. Những chuyến về quê vì thế thường ngắn và rất quý.
Người trở về: mang vốn, nghề và cách làm mới về quê
Không phải ai đi làm xa cũng ở lại thành phố. Nhiều người sau năm bảy năm làm công nhân, đến tuổi ngoài ba mươi, sức khoẻ không còn theo kịp ca kíp, hoặc muốn gần con cái, đã quay về quê. Họ mang theo một ít vốn, một nghề học được, và cách làm việc có kỷ luật của nhà máy. Có người mở tiệm sửa xe, tiệm may, quán ăn; có người mua máy cày, máy gặt làm dịch vụ; có người quay lại ruộng vườn với cách làm mới.
Những người trở về cũng đối mặt với khó khăn: thu nhập ở quê thấp hơn, thị trường nhỏ, vốn ít, phải học lại cách làm nông sau nhiều năm xa ruộng. Một số người thử làm ăn rồi thất bại, lại lên thành phố. Kinh nghiệm chung là nên tìm hiểu kỹ nhu cầu ở quê, bắt đầu nhỏ, học hỏi người đi trước, tận dụng các lớp dạy nghề, chương trình hỗ trợ khởi nghiệp của địa phương nếu có.
Với cộng đồng, người trở về là nguồn lực quý: họ đã thấy cách làm ở nơi khác, có quan hệ với người ở thành phố, biết dùng mạng để bán hàng. Nhiều sản phẩm của vùng Sóc Trăng, từ hành tím, bánh pía đến trái cây, đã đi xa hơn nhờ những người như vậy.
Lời nhắc cho người sắp đi làm xa
Đi qua kênh rõ ràng. Ưu tiên việc làm qua người quen đáng tin, qua trung tâm dịch vụ việc làm của nhà nước, qua tuyển dụng trực tiếp của doanh nghiệp có địa chỉ rõ ràng. Hỏi kỹ lương, giờ làm, chỗ ở trước khi đi.
Cẩn thận với lời mời quá hấp dẫn. Những lời mời "việc nhẹ lương cao", đi làm ở nước ngoài qua người môi giới không rõ ràng, làm việc trên mạng không cần kinh nghiệm thường là bẫy. Đã có nhiều người ở miền Tây bị lừa đưa ra nước ngoài, bị giữ giấy tờ, bị ép làm việc. Không giao căn cước, không chuyển tiền cho người lạ.
Ký hợp đồng lao động. Hợp đồng là căn cứ để được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, được trả lương đúng hạn. Đọc kỹ trước khi ký, giữ một bản.
Đăng ký tạm trú. Đến nơi ở mới, khai báo tạm trú theo quy định để thuận tiện khi làm giấy tờ, cho con đi học, khám chữa bệnh.
Giữ liên lạc với quê. Báo cho gia đình nơi làm việc, số điện thoại người quản lý, địa chỉ nhà trọ. Khi có chuyện bất trắc, người nhà biết tìm ở đâu.
Đồng hương và những sợi dây nối với quê
Ở những khu nhà trọ gần các khu công nghiệp, người Sóc Trăng thường ở gần nhau, giúp nhau tìm việc, chia sẻ bữa ăn, trông con giúp nhau. Người Khmer đi làm xa thường giữ liên lạc với nhau qua các nhóm trên mạng xã hội, cùng tổ chức đi chùa Khmer ở thành phố vào dịp lễ, cùng về quê dịp Tết Khmer. Những nhóm đồng hương này là chỗ dựa quan trọng cho người mới đến.
Ẩm thực là sợi dây dễ thấy nhất. Ở các khu đông người miền Tây, người ta tìm được quán bún nước lèo, tiệm bán bánh pía, lạp xưởng, mắm từ quê gửi lên. Mỗi lần về quê, người đi làm xa thường mang lên thành phố những món quê làm quà cho đồng nghiệp, bạn trọ.
Một chi tiết nhỏ mà người đi xa hay quên: cập nhật thông tin liên lạc với chính quyền và đoàn thể ở quê, như số điện thoại, nơi làm việc. Khi có chính sách hỗ trợ, đợt khám sức khoẻ, việc liên quan đến đất đai hay thừa kế, xã cần liên lạc được với người vắng nhà. Nhiều người đã lỡ những việc quan trọng chỉ vì ở quê không ai biết cách gọi cho họ.
Từ năm 2025, khi Sóc Trăng thuộc thành phố Cần Thơ, giấy tờ quê quán của người đi xa vẫn có giá trị như cũ. Nếu cần làm thủ tục ở quê, như xác nhận cư trú, giấy tờ đất đai, hộ tịch, họ nên hỏi trước phường xã mới nơi gia đình ở và xem việc nào làm được trực tuyến để đỡ phải về.
Câu hỏi thường gặp
Người Sóc Trăng đi làm xa thường đi đâu?
Phổ biến nhất là các khu công nghiệp ở Bình Dương, Đồng Nai và TP.HCM, ngoài ra là Cần Thơ và các đô thị gần. Công việc thường gặp là công nhân, dịch vụ ăn uống, bán hàng, giao hàng, xây dựng.
Người Khmer đi làm xa có được nghỉ Tết Khmer không?
Tuỳ doanh nghiệp. Nhiều công ty có đông lao động Khmer bố trí cho nghỉ dịp Chôl Chnăm Thmây; nơi khác thì người lao động dùng ngày phép. Nên hỏi rõ khi ký hợp đồng và báo trước với quản lý.
Làm sao nhận biết lời mời việc làm lừa đảo?
Dấu hiệu thường gặp: lương cao bất thường cho việc nhẹ, không cần kinh nghiệm, yêu cầu nộp tiền trước, giữ căn cước, đưa ra nước ngoài qua người môi giới không có giấy phép, liên lạc chỉ qua mạng. Gặp những dấu hiệu này nên dừng lại và hỏi người thân, chính quyền địa phương.
Đi làm xa có cần đăng ký tạm trú không?
Có. Theo quy định về cư trú, người đến sinh sống ở nơi khác ngoài nơi thường trú cần đăng ký tạm trú. Việc này giúp thuận tiện khi làm giấy tờ, cho con đi học, khám chữa bệnh ở nơi làm việc.
Tiền gửi về quê nên dùng thế nào cho hiệu quả?
Mỗi gia đình một hoàn cảnh. Nhiều gia đình ưu tiên trả nợ, cho con học, sửa nhà, để dành một khoản phòng khi ốm đau. Trang không đưa lời khuyên đầu tư cụ thể; điều quan trọng là cả nhà bàn bạc rõ ràng.
Người đi làm xa muốn về quê làm ăn thì bắt đầu từ đâu?
Nên tìm hiểu nhu cầu thật ở quê, học thêm nghề nếu cần, bắt đầu nhỏ với số vốn mình chịu được rủi ro. Danh bạ doanh nghiệp của trang giúp tìm hiểu các cơ sở đang kinh doanh trên địa bàn vùng Sóc Trăng cũ.