Theo chủ trương bỏ thuế khoán đối với hộ kinh doanh từ năm 2026, hộ kinh doanh ở vùng Sóc Trăng cũ sẽ chuyển dần từ mức thuế ấn định sẵn sang tự kê khai doanh thu thực tế, kèm theo sổ sách tối thiểu và trong nhiều trường hợp là hoá đơn điện tử. Chi tiết ngưỡng doanh thu, mẫu sổ, lộ trình áp dụng do văn bản hướng dẫn quy định và có thể còn điều chỉnh, nên mọi con số phải kiểm với cơ quan thuế quản lý trực tiếp.
Điều không thay đổi là logic: thuế tính trên doanh thu và thu nhập thật, và cơ quan thuế ngày càng nhìn thấy dòng tiền qua tài khoản ngân hàng, ví điện tử, sàn thương mại điện tử. Bài này giải thích khác biệt giữa thuế khoán và kê khai trong việc làm hằng ngày, các loại hình phổ biến ở vùng này cần để ý gì, và cách chuẩn bị cho một tiệm nhỏ.
Thuế khoán là gì và vì sao bị bỏ
Thuế khoán là cách cơ quan thuế ước tính doanh thu của một hộ trong năm, thông qua kê khai của chủ hộ, khảo sát thực tế và ý kiến của hội đồng tư vấn ở cơ sở, rồi ấn định số thuế phải nộp mỗi tháng hay mỗi quý. Hộ nộp đủ số đó là xong, không phải chứng minh từng đồng doanh thu. Cách này đơn giản cho cả hai bên khi hầu hết giao dịch là tiền mặt và khó kiểm đếm.
Nhược điểm cũng nằm ở chỗ ước tính. Tiệm đông khách và tiệm vắng khách ở cùng con đường có thể bị khoán gần bằng nhau; người bán nhiều qua mạng mà vẫn nộp như một tiệm nhỏ; và mức khoán ít khi bám kịp mùa vụ, như vựa lúa đông nghẹt lúc thu hoạch rồi vắng hoe giữa vụ. Khi thanh toán không dùng tiền mặt đã phổ biến đến tận chợ xã, việc tính thuế theo doanh thu thật trở nên khả thi hơn, và đó là lý do chủ trương bỏ khoán được đưa ra.
Với người buôn bán, thay đổi lớn nhất không phải là thuế cao hay thấp hơn mà là trách nhiệm chuyển sang mình: tự ghi chép, tự khai, tự chịu trách nhiệm về con số khai.
Doanh thu chịu thuế: hiểu đúng ba điều
Doanh thu không phải là tiền lời. Một tiệm tạp hoá bán được nhiều tiền trong tháng nhưng phần lời chỉ là một phần nhỏ. Với phương pháp tính theo tỷ lệ trên doanh thu đang áp dụng phổ biến cho hộ kinh doanh, thuế tính trên tổng tiền bán ra, không trừ tiền vốn hàng. Vì thế, ngành có biên lợi nhuận mỏng như bán gạo, bán vật tư nông nghiệp có tỷ lệ thuế khác với ngành dịch vụ.
Tỷ lệ khác nhau theo ngành. Phân phối hàng hoá, dịch vụ ăn uống, dịch vụ khác, cho thuê tài sản, sản xuất – vận tải được áp những tỷ lệ khác nhau. Một hộ làm nhiều ngành, như vừa bán tạp hoá vừa nấu bún nước lèo, cần ghi tách doanh thu từng ngành.
Có ngưỡng doanh thu không phải nộp. Hộ có doanh thu năm dưới một ngưỡng nhất định thì không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Ngưỡng này đã và có thể còn được điều chỉnh, nên đừng dựa vào con số nghe truyền miệng; hỏi cơ quan thuế cơ sở nơi bạn kinh doanh.
Thuế khoán và kê khai: khác nhau ở việc hằng ngày
Hình dung một ngày làm ăn của tiệm nhỏ dưới hai cách quản lý:
| Việc | Khi còn thuế khoán | Khi tự kê khai |
|---|---|---|
| Ghi doanh thu | Không bắt buộc ghi từng ngày | Ghi đều đặn, tốt nhất mỗi ngày, theo mẫu sổ được hướng dẫn |
| Hoá đơn bán hàng | Chỉ khi khách cần, mua hoá đơn lẻ | Có thể phải dùng hoá đơn điện tử, nhiều trường hợp từ máy tính tiền |
| Chứng từ mua hàng | Ít ai giữ | Nên giữ để chứng minh nguồn gốc hàng và đối chiếu khi bị hỏi |
| Nộp thuế | Số cố định theo tháng, quý | Theo doanh thu thực tế từng kỳ khai |
| Tài khoản ngân hàng | Dùng lẫn tiền nhà, tiền tiệm | Nên tách riêng để khớp với số khai |
Bảng cho thấy gánh nặng chính là thói quen ghi chép. Tiệm nào bắt đầu ghi từ bây giờ, dù thuế chưa đổi, sẽ chuyển sang dễ dàng hơn nhiều so với tiệm chờ đến lúc bị nhắc.
Riêng cho từng loại hình phổ biến ở vùng Sóc Trăng cũ
Vựa lúa, điểm thu mua nông sản. Doanh thu lớn nhưng lời trên mỗi tạ thấp, và tiền vào ra theo mùa. Cần ghi rõ mua của ai, bán cho ai, khối lượng, để khi khai không bị hiểu nhầm là lời lớn. Khi mua của nông dân không có hoá đơn, giữ bảng kê thu mua có chữ ký người bán là thói quen nên có.
Quán ăn, quán bún nước lèo, cà phê. Khách trả bằng chuyển khoản ngày càng nhiều. Mọi khoản chuyển khoản vào tài khoản đều để lại dấu vết, nên số khai phải khớp với thực tế. Quán đông vào mùa lễ hội ở chùa hay mùa đua ghe ngo cần chú ý những tháng doanh thu tăng đột biến.
Tiệm vật tư nông nghiệp, thức ăn thủy sản. Bán chịu đến cuối vụ là chuyện thường. Ghi doanh thu theo lúc bán hay lúc thu tiền phải theo đúng hướng dẫn; sổ công nợ khách hàng nên ghi riêng, rõ ràng.
Ghe buôn, xe chở hàng thuê. Doanh thu là tiền cước; chi phí dầu, sửa chữa không được trừ khi tính theo tỷ lệ trên doanh thu, nên cần biết rõ phương pháp mình đang được áp dụng.
Bán hàng qua mạng: bánh pía, lạp xưởng, khô. Doanh thu trên sàn thương mại điện tử có thể được sàn khấu trừ và nộp thay; bán qua mạng xã hội thì hộ tự khai. Đừng để hai nguồn chồng lấn hay bỏ sót.
Chuẩn bị chuyển sang kê khai cho tiệm nhỏ
Một kế hoạch đơn giản cho vài tháng tới, không tốn nhiều tiền:
- Mở một tài khoản ngân hàng chỉ dùng cho việc kinh doanh; mã nhận chuyển khoản dán ở quầy là của tài khoản này.
- Ghi doanh thu mỗi ngày vào sổ tay hoặc ứng dụng đơn giản trên điện thoại, cuối tuần cộng lại.
- Giữ hoá đơn, phiếu xuất kho khi nhập hàng, xếp theo tháng.
- Tách doanh thu theo nhóm nếu làm nhiều ngành, ví dụ hàng hoá riêng, ăn uống riêng.
- Hỏi cơ quan thuế cơ sở về phương pháp tính thuế, kỳ khai, mẫu sổ và việc có phải dùng hoá đơn điện tử không.
- Nếu doanh thu lớn, tìm hiểu máy tính tiền kết nối hoá đơn hoặc phần mềm bán hàng đơn giản; so sánh vài nhà cung cấp, đọc kỹ phí duy trì.
- Dành một khoản tiền mỗi tháng cho thuế, đừng để dồn cuối kỳ.
Người lớn tuổi không quen điện thoại có thể nhờ con cháu cài đặt, nhưng nên tự hiểu con số mình khai. Chủ hộ là người ký và chịu trách nhiệm.
Sai lầm hay gặp và cách tránh
Những tình huống dưới đây là chỗ hộ kinh doanh thường bị hỏi lại hoặc phải nộp bổ sung:
- Dùng tài khoản cá nhân nhận cả tiền nhà lẫn tiền hàng: tiền con gửi về, tiền bán đất lẫn với tiền bán hàng làm số liệu rối, khó giải thích.
- Quên khai doanh thu bán qua mạng: nghĩ rằng chỉ tiệm ngoài đường mới phải khai.
- Khai thấp hơn thực tế quá xa: khi số chuyển khoản nhận được cao hơn hẳn số khai, cơ quan thuế có cơ sở để kiểm tra.
- Không giữ chứng từ mua hàng: khi bị hỏi nguồn gốc hàng hoá, đặc biệt hàng thực phẩm, thuốc thú y, phân bón, sẽ rất khó trả lời.
- Nghe lời đồn: các con số ngưỡng và tỷ lệ truyền miệng trong chợ thường đã cũ; chỉ tin văn bản hiện hành và câu trả lời của cơ quan thuế.
- Bỏ qua thông báo của cơ quan thuế: thông báo gửi qua ứng dụng, tin nhắn hay thư cần được đọc và trả lời đúng hạn.
Nếu lỡ khai sai, khai bổ sung sớm thường nhẹ hơn nhiều so với để bị phát hiện khi kiểm tra.
Sổ sách tối thiểu: ghi gì là đủ cho một tiệm nhỏ
Không ai đòi một tiệm tạp hoá ở xã phải có sổ sách như công ty. Mức tối thiểu hợp lý gồm bốn thứ. Một là sổ doanh thu ghi theo ngày, mỗi dòng một ngày, tách cột tiền mặt và chuyển khoản. Hai là tập chứng từ mua hàng, kẹp theo tháng: hoá đơn của nhà phân phối, phiếu giao hàng, bảng kê mua nông sản. Ba là sổ công nợ, ghi ai nợ bao nhiêu, từ ngày nào, hẹn trả khi nào; đây là sổ quen thuộc với các tiệm vật tư và tạp hoá ở quê từ xưa. Bốn là một tờ tổng hợp cuối tháng: tổng doanh thu, tổng tiền nhập hàng, tiền thuế đã nộp.
Bốn thứ đó đủ để bạn khai thuế đúng, trả lời được khi có câu hỏi, và quan trọng hơn là biết tiệm mình đang lời hay lỗ. Nhiều chủ tiệm chỉ khi ghi chép đủ ba tháng mới phát hiện mặt hàng mình tưởng bán chạy nhất lại là mặt hàng bị bán chịu nhiều nhất. Ghi bằng tay hay bằng ứng dụng đều được, miễn đều đặn và giữ lại được. Mẫu sổ chính thức nếu cơ quan thuế ban hành thì chép theo mẫu đó.
Hỏi ai khi chưa rõ
Sau khi sắp xếp bộ máy, cơ quan thuế ở vùng Sóc Trăng cũ thuộc hệ thống thuế của thành phố Cần Thơ, với các đơn vị thuế cơ sở phụ trách từng nhóm xã phường. Hộ kinh doanh tra trên ứng dụng thuế hoặc hỏi ủy ban xã phường để biết đơn vị nào quản lý mình. Các buổi hướng dẫn tập trung cho hộ kinh doanh thường được tổ chức ở xã phường khi có chính sách mới; tham dự một buổi đáng giá hơn đọc nhiều bài trên mạng.
Đại lý thuế, dịch vụ kế toán ở phường Sóc Trăng, phường Phú Lợi hay các xã lớn có thể nhận làm sổ sách và khai thay với chi phí hằng tháng. Thuê là hợp lý khi doanh thu đủ lớn hoặc chủ hộ bận; nhưng chủ hộ vẫn nên hiểu mình đang khai gì và giữ mật khẩu tài khoản thuế của mình. Hiệp hội, hội doanh nghiệp, hội phụ nữ ở xã đôi khi cũng tổ chức lớp ngắn cho người buôn bán nhỏ.
Một nguyên tắc đơn giản: câu hỏi nào liên quan tới tiền phải nộp, hãy hỏi bằng văn bản hoặc qua kênh chính thức và giữ lại câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ thuế khoán thì hộ kinh doanh có phải nộp thuế cao hơn không?
Không nhất thiết. Thuế tính theo doanh thu thực tế, nên hộ có doanh thu thấp hơn mức khoán trước đây có thể nộp ít hơn, hộ bán nhiều hơn mức khoán có thể nộp nhiều hơn. Điều chắc chắn là phải ghi chép và khai đúng.
Tiệm nhỏ có bắt buộc dùng hoá đơn điện tử không?
Tuỳ quy định áp dụng cho từng nhóm doanh thu và ngành nghề, nhiều hộ có doanh thu lớn sẽ phải dùng hoá đơn điện tử, có thể từ máy tính tiền. Hộ nhỏ cần hỏi cơ quan thuế cơ sở để biết mình thuộc nhóm nào và thời điểm bắt đầu.
Mua lúa, mua tôm của nông dân không có hoá đơn thì ghi sổ thế nào?
Thường dùng bảng kê thu mua hàng nông sản của người trực tiếp sản xuất, ghi tên người bán, nơi ở, khối lượng, số tiền, có chữ ký. Bảng kê giúp chứng minh nguồn hàng và đối chiếu doanh thu khi cần.
Tiền người thân chuyển vào tài khoản có bị tính là doanh thu không?
Tiền cho, tiền gửi giúp không phải doanh thu, nhưng nếu lẫn vào tài khoản bán hàng thì bạn sẽ phải giải thích. Tốt nhất dùng tài khoản riêng cho kinh doanh và ghi chú rõ các khoản không phải tiền bán hàng.
Đang được khoán thuế năm nay thì có cần làm gì ngay không?
Bạn vẫn nộp theo thông báo hiện hành cho đến khi có hướng dẫn chuyển đổi. Việc nên làm ngay là tập ghi doanh thu, tách tài khoản và giữ chứng từ mua hàng để khi chuyển đổi không bị bỡ ngỡ.