Ở vùng Sóc Trăng cũ, hàng nặng như lúa, gạo, cát, đá, vật liệu xây dựng đi nhiều bằng ghe và sà lan theo sông Hậu và hệ thống kênh rạch; còn hàng cần nhanh như tôm, cá, rau, hành tím đi bằng xe tải theo quốc lộ và đường tỉnh cũ. Làm vận tải hàng ở đây gần như luôn là kết hợp cả hai: ghe đến bến, xe nhận tiếp, hoặc ngược lại.
Mỗi loại phương tiện có bộ giấy tờ, yêu cầu về người lái và rủi ro riêng. Bài này đi qua những điểm chung cho người muốn mở dịch vụ chở hàng thuê, chủ hàng muốn thuê đơn vị vận tải, và doanh nghiệp muốn đầu tư kho bãi ven sông. Không nêu tuyến, giờ hay giá cước; những thông tin đó thay đổi theo mùa và theo thoả thuận.
Hàng gì đi đường nào
Mạng lưới kênh rạch của vùng nối các xã nội đồng với sông Hậu và các tuyến sông lớn, nên một chuyến hàng có thể đi trọn bằng đường thủy từ bờ ruộng ở Mỹ Tú cũ đến nhà máy ven sông ở nơi khác. Ngược lại, vùng ven biển Vĩnh Châu và Trần Đề cũ có kênh nhiều nhưng nước mặn, lịch đóng mở cống ảnh hưởng mạnh đến đường thủy, nên hàng ở đó dựa vào đường bộ nhiều hơn
Đường thủy rẻ cho hàng nặng và cồng kềnh. Một chiếc ghe hay sà lan chở được khối lượng tương đương nhiều chuyến xe tải, chi phí nhiên liệu trên mỗi tấn thấp, và đến được tận bờ ruộng, sân phơi, nhà máy nằm sát kênh. Vì thế lúa từ vùng nội đồng đến nhà máy xay xát, gạo lứt từ nhà máy xay đến nhà máy lau bóng, cát và đá xây dựng từ nơi khác về đều ưu tiên đường sông. Mía trước đây cũng đi nhiều bằng ghe về các nhà máy đường.
Đường bộ nhanh và linh hoạt hơn. Tôm, cá tươi cần về nhà máy trong vài giờ; rau màu, hành tím, trái cây cần ra chợ đầu mối kịp giờ; hàng tiêu dùng từ kho phân phối xuống cửa hàng ở xã cũng đi bằng xe tải nhỏ. Hàng đi xa lên Thành phố Hồ Chí Minh, miền Đông hay ra cảng biển thường đi đường bộ, hoặc đi đường thủy theo các tuyến sông lớn với sà lan trọng tải cao.
Hiểu luồng hàng giúp bạn chọn đúng phương tiện để đầu tư. Một chiếc ghe ở xã có nhiều nhà máy xay xát ven kênh sẽ có việc quanh năm theo vụ lúa; một chiếc xe tải lạnh ở vùng nuôi tôm sẽ bận rộn theo mùa thu hoạch tôm.
Giấy tờ của phương tiện thủy và người lái
Phương tiện thủy nội địa dùng để chở hàng thuê phải đáp ứng các yêu cầu cơ bản sau, tuỳ trọng tải và công suất máy:
- Đăng ký phương tiện: phương tiện thuộc diện phải đăng ký phải có giấy chứng nhận đăng ký, sơn số đăng ký đúng quy cách; mua bán, đổi chủ thì làm thủ tục đăng ký lại.
- Đăng kiểm: phương tiện thuộc diện đăng kiểm phải được kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường theo định kỳ; ghe đóng mới, hoán cải phải được kiểm tra.
- Người lái: tuỳ cỡ phương tiện, người điều khiển cần bằng thuyền trưởng, máy trưởng hạng phù hợp hoặc chứng chỉ chuyên môn; không giao ghe cho người chưa đủ tuổi, chưa có bằng.
- Trang thiết bị an toàn: phao cứu sinh, đèn tín hiệu, thiết bị chữa cháy theo quy định; mạn khô, vạch dấu mớn nước phải rõ để không chở quá tải.
- Bảo hiểm: bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ phương tiện với các loại thuộc diện bắt buộc; bảo hiểm hàng hoá nên thoả thuận với chủ hàng.
- Bến bốc dỡ: bến thủy nội địa dùng thường xuyên phải được cấp phép hoạt động.
Nhiều ghe gia đình ở đồng bằng vẫn chạy bằng kinh nghiệm truyền đời mà thiếu giấy tờ. Khi chở hàng cho doanh nghiệp, chủ hàng ngày càng đòi xem giấy đăng ký, đăng kiểm và bằng của người lái trước khi ký hợp đồng, nên hoàn thiện giấy tờ là điều kiện để có việc ổn định.
Giấy tờ khi chở hàng bằng xe tải
Đơn vị kinh doanh vận tải hàng hoá bằng ô tô, dù là doanh nghiệp, hợp tác xã hay hộ kinh doanh, phải có giấy phép kinh doanh vận tải theo quy định hiện hành của luật đường bộ và văn bản hướng dẫn. Từng xe phải có giấy đăng ký, chứng nhận kiểm định còn hạn, bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc, và phù hiệu hoặc dấu hiệu nhận biết theo quy định, cùng thiết bị giám sát hành trình với các loại xe phải lắp.
Người lái phải có giấy phép lái xe hạng phù hợp với loại xe, đủ sức khoẻ, tuân thủ thời gian lái liên tục và thời gian làm việc trong ngày. Đây không chỉ là chuyện tránh bị phạt; lái xe mệt mỏi trên quốc lộ ban đêm khi chở tôm cho kịp giờ nhà máy là nguyên nhân phổ biến của tai nạn.
Xe biển số 83 đăng ký ở Sóc Trăng trước đây vẫn lưu hành bình thường sau sáp nhập; biển số không phải đổi chỉ vì đổi tên tỉnh. Khi có thủ tục mới như sang tên, đổi chủ, cơ quan đăng ký xe sẽ hướng dẫn theo quy định hiện hành. Chủ xe nên cập nhật địa chỉ trong hồ sơ phương tiện và hồ sơ giấy phép kinh doanh vận tải khi đã cập nhật đăng ký kinh doanh.
Rủi ro riêng của vận tải ở vùng sông nước
Con nước và mùa khô. Ghe lớn vào kênh nhỏ phụ thuộc con nước lớn, nước ròng. Mùa khô, nhiều kênh cạn hoặc bị đóng cống ngăn mặn, lịch chạy phải đổi. Người làm vận tải đường thủy cần theo dõi lịch thủy triều và thông báo vận hành cống của địa phương.
Cầu thấp, luồng hẹp. Nhiều cầu nông thôn có tĩnh không thấp; ghe chở đầy vào lúc nước lớn có thể không qua được. Va chạm với cầu, với ghe khác trong luồng hẹp là tai nạn thường gặp.
Sạt lở bờ. Sà lan neo đậu, bốc dỡ sát bờ yếu có thể góp phần gây sạt lở, và chính phương tiện cũng gặp nguy khi bờ sụp. Chọn nơi neo đậu chắc chắn, không chở quá tải sát bờ.
Chở quá tải. Chở quá vạch mớn nước làm ghe dễ chìm khi gặp sóng, nhất là đoạn sông rộng gần cửa biển hay khi có gió mùa. Thiệt hại không chỉ là hàng mà là tính mạng người trên ghe.
Hàng hoá hư hỏng. Lúa ướt mưa trên ghe không che chắn, tôm thiếu đá trên xe chờ lâu: trách nhiệm thuộc ai phải ghi rõ trong hợp đồng vận chuyển.
Kho bãi ven sông: tính gì trước khi đầu tư
Kho bãi ven sông là mắt xích nối đường thủy với đường bộ. Trước khi đầu tư, nên trả lời các câu hỏi dưới đây:
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Đất có đúng mục đích sử dụng để làm kho, bến không? | Xây kho trên đất nông nghiệp chưa chuyển mục đích có thể bị buộc tháo dỡ |
| Bờ sông đoạn đó có nguy cơ sạt lở không? | Vùng hạ lưu sông Hậu có nhiều đoạn sạt lở; kho sát bờ yếu là rủi ro lớn |
| Bến có được cấp phép bốc dỡ hàng không? | Bến tự phát có thể bị đình chỉ, ảnh hưởng hợp đồng với khách |
| Đường bộ vào kho có chịu được xe tải không? | Đường nông thôn hẹp, cầu tải trọng thấp làm xe lớn không vào được |
| Kho có chống ẩm, chống ngập không? | Triều cường và mưa lớn có thể làm ngập nền thấp |
| Có phòng cháy và bảo vệ không? | Kho lúa, kho phân bón, kho vật tư đều là nơi dễ cháy và dễ mất trộm |
Những câu này nên được hỏi trước khi đặt cọc mua hay thuê đất. Hỏi ủy ban xã phường và cơ quan quản lý đường thủy tại chỗ thường cho câu trả lời thực tế hơn lời người bán đất.
Chủ hàng chọn đơn vị vận tải: nhìn vào đâu
Với chủ hàng như vựa lúa, nhà máy, cơ sở thu mua tôm, chọn sai đơn vị vận tải có thể mất cả lô hàng. Trước khi giao hàng giá trị lớn, nên xem giấy tờ phương tiện và người lái, hỏi kinh nghiệm chở loại hàng tương tự, và ký hợp đồng ghi rõ: loại hàng, khối lượng, điểm nhận, điểm giao, thời gian, trách nhiệm khi hư hỏng hoặc mất mát, cách tính cước, thời hạn thanh toán.
Biên bản giao nhận ở hai đầu là chứng từ quan trọng nhất khi có tranh chấp. Lúa giao bao nhiêu tấn, độ ẩm bao nhiêu, tôm giao lúc mấy giờ, nhiệt độ thùng ra sao, cần được ghi và ký ngay tại chỗ. Ảnh chụp hàng khi nhận và khi giao bằng điện thoại cũng là bằng chứng hữu ích.
Bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang các đơn vị đăng ký ngành vận tải hàng hoá đường thủy, đường bộ để có danh sách khởi đầu, rồi tự kiểm mã số thuế và đến xem phương tiện thật. Đơn vị có giấy tờ đủ, người lái có bằng, phương tiện được bảo dưỡng thường là lựa chọn an toàn hơn đơn vị chào cước rẻ nhất.
Từ một chiếc ghe thành dịch vụ chở hàng ổn định
Nhiều gia đình ở ven sông Hậu bắt đầu bằng một chiếc ghe chở thuê theo mùa. Muốn biến nó thành nghề ổn định quanh năm, cần một vài thay đổi trong cách làm. Thứ nhất là ghi chép từng chuyến: chở cho ai, hàng gì, bao nhiêu tấn, từ đâu tới đâu, tiền cước, chi phí dầu, chi phí bốc xếp. Sau vài tháng, bạn sẽ biết chuyến nào lời, khách nào trả chậm, tuyến nào tốn dầu mà ít tiền.
Thứ hai là bảo dưỡng định kỳ. Máy hỏng giữa sông khi đang chở lúa cho nhà máy không chỉ tốn tiền sửa mà mất cả khách. Lịch thay nhớt, kiểm tra vỏ ghe, kiểm tra bơm nước nên được làm vào giữa vụ, lúc ít việc. Thứ ba là giữ mối với vài chủ hàng lớn bằng hợp đồng dài hạn theo vụ, thay vì chờ ai gọi thì đi.
Khi đã có hai, ba phương tiện và người lái thuê, nên tính chuyện đăng ký hộ kinh doanh hoặc lập công ty để ký hợp đồng, xuất hoá đơn cho khách doanh nghiệp, và đóng bảo hiểm cho người lái. Người lái giỏi, có bằng, thông thạo luồng lạch là tài sản quý nhất của một đơn vị vận tải đường thủy; trả công sòng phẳng và đóng bảo hiểm là cách giữ họ.
Câu hỏi thường gặp
Ghe gia đình chở lúa thuê cho hàng xóm có cần đăng ký không?
Phương tiện thuộc diện phải đăng ký theo trọng tải, công suất máy thì phải đăng ký và đăng kiểm dù chở cho ai. Chở hàng thuê thường xuyên để lấy tiền là kinh doanh, nên đăng ký hộ kinh doanh và có người lái đủ bằng cấp.
Xe tải biển số 83 có phải đổi biển sau khi Sóc Trăng nhập vào Cần Thơ không?
Không cần đổi chỉ vì đổi tên tỉnh. Xe vẫn lưu hành bình thường với giấy tờ còn hạn. Khi làm thủ tục khác như sang tên, cấp lại giấy, cơ quan đăng ký xe sẽ hướng dẫn theo quy định hiện hành.
Chở hàng bằng xe tải nhỏ cho cửa hàng của mình có cần giấy phép kinh doanh vận tải không?
Nếu chỉ chở hàng của chính mình phục vụ kinh doanh của mình, thường không phải là kinh doanh vận tải, nhưng xe vẫn phải đủ giấy tờ và người lái đủ bằng. Khi nhận chở thuê cho người khác lấy cước thì thuộc diện kinh doanh vận tải.
Hàng bị ướt trên ghe thì ai chịu trách nhiệm?
Tuỳ hợp đồng và nguyên nhân. Nếu đơn vị vận tải không che chắn đúng thoả thuận thì thường phải chịu; nếu do thiên tai bất khả kháng thì tuỳ điều khoản. Vì vậy cần ghi rõ trách nhiệm che chắn, bảo hiểm và biên bản giao nhận.
Muốn làm bến bốc dỡ hàng ven sông cần hỏi ai?
Bến thủy nội địa phải được cơ quan quản lý đường thủy có thẩm quyền cấp phép. Nên hỏi ủy ban xã phường về đất đai, quy hoạch, và cơ quan quản lý giao thông của thành phố Cần Thơ về thủ tục mở bến.