Vùng Kế Sách và Cù Lao Dung cũ của tỉnh Sóc Trăng nằm dọc sông Hậu, có đất phù sa và nhiều nước ngọt, nên là vùng vườn cây ăn trái chính của Sóc Trăng: bưởi, sầu riêng, chôm chôm, măng cụt, xoài, nhãn, dừa, cùng cây mía trồng nhiều trên các bãi bồi và cù lao. Sau ngày 1/7/2025, vùng này thuộc các xã như Kế Sách, An Lạc Thôn, Phong Nẫm, Nhơn Mỹ, Thới An Hội, Đại Hải, Cù Lao Dung, An Thạnh của thành phố Cần Thơ.
Khác với vùng ven biển trồng lúa – tôm và hành tím, vùng cù lao và ven sông này mang dáng dấp miệt vườn: kênh rạch nhỏ len giữa vườn, nhà ẩn dưới tán cây, ghe xuồng chở trái ra chợ. Bài viết giải thích vì sao vùng này trồng được cây ăn trái, mùa trái chung, cách chọn trái, câu chuyện cây mía Cù Lao Dung và những rủi ro người làm vườn đối mặt, nhất là nước mặn mùa khô.
Trang không nêu giá trái cây và không giới thiệu vườn, cơ sở cụ thể; phần du lịch miệt vườn thuộc mục điểm đến của trang.
Vì sao vùng ven sông Hậu hợp với cây ăn trái
Cây ăn trái lâu năm cần đất không ngập úng kéo dài, có nước ngọt tưới quanh năm và có độ màu. Các bãi bồi, cù lao giữa sông Hậu và dải đất ven bờ ở Kế Sách, Cù Lao Dung cũ được phù sa bồi đắp qua nhiều năm, đất thịt pha tơi xốp. Nước sông Hậu ở khu vực này ngọt phần lớn thời gian trong năm, theo con nước lớn ròng mà dẫn vào mương vườn. Người làm vườn lên liếp cao, đào mương giữa các liếp để thoát nước mùa mưa và giữ nước tưới mùa khô.
Cách làm vườn trên liếp và mương này là kiểu miệt vườn quen thuộc của đồng bằng. Mương vườn còn là nơi nuôi cá, là đường cho xuồng nhỏ vào hái trái. Ở cuối các cù lao gần cửa sông, ảnh hưởng mặn mùa khô rõ hơn, nên cây trồng ở đó thường là loại chịu mặn khá hơn hoặc mía, dừa. Vì vậy, đi từ đầu tới cuối cù lao, bạn sẽ thấy cơ cấu cây trồng thay đổi dần theo độ mặn của nước.
Các loại trái cây thường gặp ở vùng Kế Sách – Cù Lao Dung cũ
Mỗi vườn trồng một vài loại chính, xen thêm cây khác. Bảng dưới gom những loại thường gặp, mô tả ở mức chung:
| Loại trái | Đặc điểm khi chọn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bưởi | Trái nặng tay, vỏ căng mỏng, tinh dầu thơm | Để được khá lâu, hợp làm quà |
| Sầu riêng | Cuống tươi, gai nở, mùi thơm vừa, gõ nghe bộp | Nên nhờ người bán chọn và tách múi ngay |
| Chôm chôm | Vỏ đỏ tươi, râu còn xanh, cùi dày | Mau héo, nên ăn trong vài ngày |
| Măng cụt | Vỏ tím sẫm, bóp nhẹ thấy mềm vừa, đài xanh | Trái cứng như đá là trái để lâu |
| Xoài | Trái nặng, thơm ở cuống, vỏ căng | Mua trái vừa già để chín dần ở nhà |
| Nhãn, vú sữa, dừa | Tươi, không nứt, không dập | Dừa uống nước quanh năm |
Mùa trái cây chính của vùng đồng bằng thường rơi vào khoảng giữa năm, đầu mùa mưa, nhưng mỗi loại và mỗi vườn có lịch khác, lại thay đổi khi nông dân xử lý cho ra trái nghịch mùa. Hỏi người bán ở chợ "trái gì đang vào mùa" là cách nhanh nhất.
Trái đúng mùa thường ngọt, đậm vị và nhiều để chọn; trái nghịch mùa ít hơn và chất lượng không đều. Nếu đi qua vùng này đúng mùa nào, ưu tiên trái của mùa đó.
Cây mía Cù Lao Dung
Cù Lao Dung là dải cù lao lớn giữa sông Hậu gần cửa biển, và từ lâu cây mía là một trong những cây trồng chính ở đây. Mía được trồng trên những bãi đất ven sông, nơi nước ngọt đủ trong mùa mưa và đất phù sa màu mỡ. Có mía nguyên liệu bán cho nhà máy đường, có mía ăn tươi, mía ép nước bán ở các xe nước mía khắp vùng. Những cánh đồng mía cao quá đầu người, lá xanh rì, là hình ảnh quen thuộc khi đi qua cù lao.
Nghề mía ở đây cũng nhiều thăng trầm. Có những giai đoạn giá mía thấp, đầu ra bấp bênh, nhiều hộ chuyển sang trồng cây khác hoặc nuôi thủy sản; có giai đoạn mía lại được trồng nhiều. Xâm nhập mặn mùa khô ở cuối cù lao cũng ảnh hưởng đến năng suất mía. Trang không dự báo giá mía hay khuyên trồng hay không trồng; điều có thể ghi nhận là cây mía đã gắn với đời sống người Cù Lao Dung nhiều thế hệ, từ ly nước mía ven đường tới những vụ chặt mía tấp nập cuối năm.
Mùa thu hoạch mía, người ta chặt cây, róc lá, bó thành từng bó rồi chất lên ghe chở theo kênh ra sông, đi tới nơi thu mua. Lá mía khô được dùng làm chất đốt, che phủ đất; ngọn mía có nơi dùng làm thức ăn cho gia súc. Với người mua ở chợ, mía ăn tươi ngon là cây thẳng, lóng dài đều, vỏ bóng, không nứt, không có vết sâu đục; ép ra nước ngọt thanh, ít xơ.
Dừa, mía và những cây chịu mặn ở cuối cù lao
Đi về phía cuối Cù Lao Dung, gần cửa biển, vườn cây ăn trái thưa dần, nhường chỗ cho dừa, mía, những ruộng nuôi thủy sản và rừng bần, rừng mắm ven bãi. Dừa là cây quen thuộc của vùng nước lợ vì chịu mặn khá hơn nhiều cây ăn trái; trái dừa cho nước uống, cơm dừa cho bánh, chè, kẹo, thân lá dùng trong nhà. Ở các xóm ven sông, hàng dừa nước mọc dọc mép kênh, lá dùng lợp nhà, trái non dùng ăn chơi.
Sự chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ đầu tới cuối cù lao là cách người dân thích ứng với độ mặn của nước theo không gian. Khi mặn xâm nhập sâu hơn trong những năm khô hạn, ranh giới giữa vùng vườn ngọt và vùng chịu mặn cũng dịch chuyển, buộc nhà vườn tính lại việc trồng cây gì, ở đâu. Đây là câu chuyện chung của nhiều vùng cửa sông đồng bằng, và vùng Cù Lao Dung cũ là một ví dụ rõ.
Chọn trái cây khi mua tại vườn, tại chợ quê
Hỏi trái đang vào mùa. Trái đúng mùa ngọt, rẻ công chọn, ít xử lý. Người bán thường nói thật nếu bạn hỏi thẳng loại nào đang ngon nhất.
Nhìn cuống và vỏ. Cuống tươi, vỏ căng, không nứt, không thâm là dấu hiệu trái mới hái. Trái để lâu cuống khô đen, vỏ nhăn.
Cầm thử độ nặng. Với bưởi, xoài, sầu riêng, trái nặng tay so với kích thước thường nhiều nước, chắc múi.
Ngửi. Mùi thơm tự nhiên nhẹ ở cuống là dấu hiệu chín tốt; mùi lên men, mùi chua là trái đã quá chín hoặc dập.
Nhờ người bán chọn và tách. Với sầu riêng, măng cụt, nhờ người bán chọn trái ăn ngay hoặc để vài ngày, và tách thử tại chỗ nếu được.
Rửa sạch trước khi ăn. Trái cây nào cũng nên rửa kỹ, gọt vỏ khi cần; đây là nguyên tắc chung với nông sản, không chỉ riêng vùng nào.
Nước mặn mùa khô và nỗi lo của nhà vườn
Những năm mặn xâm nhập sâu, nước sông Hậu ở đoạn gần cửa biển có thể mặn kéo dài trong mùa khô, ảnh hưởng tới vườn cây ở Cù Lao Dung và các vùng ven sông phía hạ lưu. Cây ăn trái lâu năm như sầu riêng, chôm chôm, măng cụt rất nhạy cảm với mặn: tưới nước mặn có thể làm cháy lá, rụng trái, thậm chí chết cây. Nhà vườn vì vậy phải theo dõi độ mặn của nước sông, chỉ lấy nước vào mương khi nước đủ ngọt, đóng cống khi mặn lên.
Các cách ứng phó thường được nhắc tới là trữ nước ngọt trong mương, ao, túi trữ nước; đắp bờ bao, làm cống ngăn mặn quy mô vườn; tưới tiết kiệm; giữ ẩm gốc bằng rơm, cỏ. Ngành nông nghiệp và khí tượng thủy văn thường phát thông tin dự báo mặn cho mùa khô; nhà vườn nên theo dõi. Trang không đưa số liệu độ mặn hay ngưỡng chịu mặn cụ thể của từng loại cây, vì những con số này cần lấy từ nguồn chuyên môn cập nhật.
Nguyên tắc an toàn khi làm vườn và dùng thuốc
Vườn cây ăn trái cần chăm sóc nhiều, và việc dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật ảnh hưởng trực tiếp đến người ăn. Một số nguyên tắc chung:
- Ưu tiên biện pháp canh tác: vệ sinh vườn, tỉa cành thông thoáng, bón phân hữu cơ, giữ thiên địch.
- Khi cần dùng thuốc, theo nguyên tắc bốn đúng: đúng thuốc, đúng liều, đúng lúc, đúng cách, đọc kỹ nhãn.
- Tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn trước khi thu hoạch, không hái trái ngay sau khi phun.
- Không xả thuốc thừa, vỏ chai xuống mương vườn, vì nước mương nối với kênh chung và sông.
- Bảo hộ khi phun: găng tay, khẩu trang, áo dài tay; không để trẻ em gần khu pha thuốc.
- Hỏi cán bộ khuyến nông khi gặp sâu bệnh lạ, thay vì tự pha trộn nhiều loại thuốc.
Trang chỉ nêu nguyên tắc chung, không hướng dẫn loại thuốc hay liều dùng cụ thể; những thông tin này phải theo hướng dẫn trên nhãn và của cơ quan chuyên môn.
Miệt vườn ven sông trong đời sống vùng Sóc Trăng cũ
Vùng vườn Kế Sách, Cù Lao Dung cũ khác hẳn khung cảnh đồng lúa và giồng cát ven biển của các vùng khác trong tỉnh cũ. Ở đây, nhà nằm dưới tán vườn, đi lại nhiều nơi vẫn bằng xuồng ghe, đò ngang qua sông. Nhiều gia đình sống bằng vườn trái kết hợp nuôi cá trong mương, trồng xen rau màu. Mùa trái chín, thương lái về tận vườn, ghe chở trái ra các chợ đầu mối dọc sông Hậu.
Trong những năm gần đây, một số vườn mở cửa đón khách tham quan, hái trái, ăn cơm nhà vườn; nhiều tuyến đường, cầu mới giúp đi lại thuận tiện hơn. Phần du lịch, cách đi và nên ghé đâu được bàn ở mục điểm đến của trang. Với người tìm hiểu nông sản, vùng ven sông Hậu này cho thấy Sóc Trăng cũ không chỉ có lúa, tôm và hành mà còn có một miệt vườn trù phú, góp thêm màu sắc cho bức tranh nông nghiệp của vùng đất ba dân tộc.
Câu hỏi thường gặp
Cù Lao Dung bây giờ thuộc đơn vị hành chính nào?
Huyện Cù Lao Dung cũ của tỉnh Sóc Trăng sau ngày 1/7/2025 được sắp xếp thành các xã Cù Lao Dung và An Thạnh, thuộc thành phố Cần Thơ. Tên Cù Lao Dung vẫn được dùng như tên vùng đất cù lao giữa sông Hậu.
Mùa nào đến vùng Kế Sách, Cù Lao Dung ăn trái cây ngon nhất?
Nhiều loại trái cây của đồng bằng rộ vào khoảng giữa năm, đầu mùa mưa. Tuy vậy mỗi loại và mỗi vườn có lịch khác, có nơi xử lý ra trái nghịch mùa. Trước khi đi, hỏi người địa phương hoặc nhà vườn quen loại nào đang vào mùa.
Mía Cù Lao Dung dùng làm gì?
Mía ở Cù Lao Dung có loại trồng làm nguyên liệu cho nhà máy đường, có loại để ăn tươi hoặc ép nước mía. Nước mía là thức uống quen thuộc ở các chợ, ven đường khắp vùng. Cơ cấu giữa các loại mía thay đổi theo thị trường từng giai đoạn.
Mặn có làm trái cây vùng này có vị mặn không?
Không. Mặn ảnh hưởng tới sức khoẻ cây, có thể làm cây suy, rụng trái, giảm năng suất, chứ không làm trái có vị mặn. Trái bị ảnh hưởng thường nhỏ hơn, ít trái hơn. Vị trái chủ yếu phụ thuộc giống, độ chín và cách chăm sóc.
Mua trái cây ở vườn làm quà đi xa thế nào?
Chọn trái vừa chín tới hoặc gần chín, không dập, đóng thùng có lỗ thoáng, lót giấy hoặc lá chuối giữa các lớp. Trái mềm như chôm chôm, măng cụt chỉ hợp quãng đường ngắn. Bưởi là loại bền nhất. Đi nước ngoài cần kiểm quy định về trái cây tươi.