Bộ giống lúa thơm mang tiền tố ST là thành quả của nhóm nghiên cứu do kỹ sư nông học Hồ Quang Cua dẫn dắt cùng các cộng sự ở tỉnh Sóc Trăng cũ, kéo dài qua nhiều năm, cho ra hàng loạt giống trước khi có ST24 và ST25 được biết đến rộng rãi. Ông thường được báo chí gọi là "cha đẻ gạo ST25", dù chính những người trong nghề luôn nhấn mạnh đây là việc của cả một nhóm.
Bài này không kể tiểu sử chi tiết, vì những mốc năm, chức danh cụ thể nên đọc từ nguồn chính thức. Thay vào đó, bài giải thích công việc lai tạo giống lúa diễn ra như thế nào, nhóm ST đã chọn hướng đi gì, vì sao kết quả ra đời ở một tỉnh chứ không phải ở một viện lớn, và câu chuyện này cho người nông dân, người tiêu dùng bài học gì.
Ai làm ra bộ giống ST
Bộ giống ST được chọn tạo trong khuôn khổ các chương trình nghiên cứu của ngành nông nghiệp tỉnh Sóc Trăng, với kỹ sư Hồ Quang Cua là người đứng đầu nhóm và gắn bó suốt nhiều năm. Cùng làm với ông có các kỹ sư, kỹ thuật viên của địa phương, trong đó có những người trẻ hơn được đào tạo ngay trên ruộng thí nghiệm. Báo chí khi viết về ST25 thường nêu tên ông Cua và một số cộng sự chính; ở đây, trang dùng cách gọi chung "nhóm ST" để không bỏ sót công sức của người nào.
Cũng cần nói thêm rằng bất kỳ chương trình chọn giống nào cũng dựa vào vật liệu di truyền được sưu tập, trao đổi qua nhiều kênh, cùng sự hỗ trợ của các cơ quan, trường viện. Thành công của bộ giống ST vì vậy là thành công của một hệ thống, với nhóm ST là hạt nhân kiên trì nhất.
Điểm đáng chú ý là nhóm làm việc ở cấp tỉnh, với điều kiện vật chất khiêm tốn hơn nhiều so với các viện nghiên cứu lớn. Ruộng thí nghiệm nằm ngay giữa vùng sản xuất, nơi giống mới phải sống được với đất phèn, nước mặn, sâu bệnh thật của nông dân. Điều này vừa là khó khăn, vừa là lợi thế: giống được chọn ra đã quen với chính vùng đất nó sẽ được trồng, không phải giống "đẹp trong nhà lưới" rồi hỏng khi ra đồng.
Một giống lúa mới được tạo ra như thế nào
Lai tạo giống lúa không phải chuyện một mùa. Quy trình chung, áp dụng cho cả bộ giống ST lẫn phần lớn giống lúa ở Việt Nam, đi qua các bước sau:
- Đặt mục tiêu. Muốn giống có đặc điểm gì: thơm, mềm cơm, hạt dài, chịu mặn, ngắn ngày, kháng bệnh, năng suất ổn định.
- Chọn bố mẹ. Chọn các giống có những đặc tính mong muốn, có thể từ giống địa phương, giống trong nước và giống nhập nội.
- Lai. Thụ phấn chéo bằng tay giữa các cây bố mẹ trong giai đoạn lúa trổ, một công việc tỉ mỉ đòi hỏi làm đúng thời điểm trong ngày.
- Gieo và chọn lọc qua nhiều thế hệ. Đời con phân ly rất đa dạng; người chọn giống phải theo dõi hàng nghìn cá thể, giữ lại dòng tốt, loại dòng kém qua nhiều vụ liên tiếp.
- Đánh giá chất lượng hạt và cơm. Đo chiều dài hạt, độ bạc bụng, mùi thơm, nấu thử, nếm thử.
- Khảo nghiệm ở nhiều nơi, nhiều vụ. Giống phải ổn định ở các điều kiện đất, mùa vụ khác nhau.
- Công nhận và đưa ra sản xuất. Giống được công nhận theo quy định, rồi nhân giống để nông dân trồng.
Từ lúc lai tới lúc một giống được trồng rộng rãi thường mất nhiều năm. Bộ giống ST là chuỗi nhiều giống nối tiếp nhau, giống sau thừa hưởng kinh nghiệm và vật liệu của giống trước.
Hướng đi riêng của nhóm ST
Đặt chất lượng gạo lên trước. Trong thời gian dài, nông nghiệp đồng bằng sông Cửu Long ưu tiên năng suất và số vụ. Nhóm ST đi theo hướng gạo thơm, mềm cơm, phục vụ người ăn, chấp nhận năng suất không phải cao nhất.
Gắn với đất lúa – tôm. Vùng ven biển Sóc Trăng có nhiều diện tích nuôi tôm mùa khô và trồng lúa mùa mưa. Giống phải chịu được mặn nhẹ còn sót lại trong đất, phải ngắn ngày để kịp trước mùa khô. Đây là yêu cầu cụ thể của địa phương, không phải yêu cầu chung.
Kiên trì một hướng qua nhiều thế hệ giống. Thay vì nhảy qua lại giữa các mục tiêu, nhóm phát triển một chuỗi giống ST liên tục, cải tiến dần từng điểm: mùi, độ mềm, khả năng chịu mặn, độ ổn định.
Làm ngay trên đồng của nông dân. Giống được thử ở điều kiện thật, nhờ nông dân phản hồi về chuyện cấy, bón, thu hoạch, bán. Kinh nghiệm của người làm ruộng trở thành một phần của quá trình chọn giống.
Công việc thường ngày của người chọn giống lúa
Người ngoài hay hình dung lai tạo giống là việc trong phòng thí nghiệm, nhưng phần lớn thời gian của người chọn giống lúa diễn ra ngoài ruộng. Mỗi vụ, họ gieo hàng trăm, hàng nghìn dòng lúa trên những ô nhỏ, cắm cọc đánh số, rồi theo dõi từ lúc mạ lên tới lúc gặt: cây cao bao nhiêu, đẻ nhánh ra sao, có đổ ngã không, sâu bệnh nào tấn công, trổ ngày nào, bông dài hay ngắn. Mọi thứ được ghi chép tỉ mỉ, vì một chi tiết bị bỏ qua có thể khiến giống tốt bị loại hoặc giống kém được giữ lại.
Lúc lúa trổ là lúc bận nhất. Việc lai bằng tay phải làm vào khung giờ hoa lúa nở trong ngày, cắt vỏ trấu, khử đực, rắc phấn từ cây bố sang cây mẹ, bao bông lại để tránh phấn lạ. Sau thu hoạch, từng dòng được phơi, xay thử, đo hạt, nấu cơm, ngửi mùi. Công việc lặp đi lặp lại qua nhiều năm, giữa nắng gió và mùa nước của đồng bằng. Câu chuyện bộ giống ST, nhìn từ góc này, là câu chuyện của sự bền bỉ hơn là của một phát hiện bất ngờ.
Từ những giống ST đầu tiên tới ST24, ST25
Trước ST24 và ST25, nhóm đã cho ra nhiều giống ST khác, một số được trồng khá rộng ở vùng đồng bằng như ST5, ST20. Mỗi giống là một bước: giống này thơm hơn, giống kia chịu mặn khá hơn, giống khác hạt dài đẹp hơn. Người trồng lúa lâu năm ở vùng Sóc Trăng cũ còn nhớ những thời kỳ chuyển từ giống ST này sang giống ST khác, cùng với chuyện học cách chăm giống mới.
ST24 và ST25 ra đời ở giai đoạn sau, khi kinh nghiệm và vật liệu giống đã tích luỹ nhiều. Hai giống này nhanh chóng được chú ý vì chất lượng cơm, rồi ST25 nổi tiếng khắp nơi sau giải thưởng quốc tế năm 2019. Từ đó, nhu cầu giống tăng vọt, nhiều nơi ngoài Sóc Trăng cũng trồng, kéo theo những vấn đề mới về giống trôi nổi, gạo giả danh, bảo hộ tên gọi. Những vấn đề đó cho thấy một giống tốt là chưa đủ; hệ thống giống, chứng nhận và thương hiệu cũng quan trọng không kém.
Bảo hộ giống và chuyện tên gọi
Khi một giống lúa trở nên nổi tiếng, câu hỏi ai có quyền với giống và với cái tên ST25 trở nên quan trọng. Ở Việt Nam, quyền đối với giống cây trồng mới và quyền đối với nhãn hiệu là hai chuyện riêng, được bảo hộ theo các quy định khác nhau. Đã có lúc dư luận lo ngại khi tên ST25 bị một số đơn vị ở nước ngoài nộp đơn đăng ký nhãn hiệu, khiến việc xuất khẩu gạo mang tên này có thể gặp rắc rối. Câu chuyện ấy khiến nhiều người nhận ra rằng làm ra giống tốt rồi còn phải bảo vệ được tên của nó.
Với người nông dân và người mua, bài học thực tế là: mua giống lúa từ nguồn rõ ràng, có chứng nhận; mua gạo có nhãn ghi rõ giống, nơi sản xuất, đơn vị đóng gói. Chi tiết pháp lý về bảo hộ giống và nhãn hiệu thay đổi theo thời gian và theo từng thị trường, nên ai cần làm thủ tục cụ thể nên tra cứu văn bản hiện hành và hỏi cơ quan chuyên môn về sở hữu trí tuệ.
Giống lúa ST thay đổi cách làm ruộng ở vùng Sóc Trăng cũ ra sao
Trước khi có các giống lúa thơm hợp đất mặn, nhiều ruộng lúa – tôm ở ven biển chỉ trồng lúa mùa với giống địa phương năng suất thấp hoặc bỏ trống sau vụ tôm. Giống ST cho phép nông dân trồng một vụ lúa thơm có giá trị trên chính mảnh ruộng đó, vừa giữ đất, vừa có thêm thu nhập. Cây lúa còn giúp cải tạo ruộng sau vụ tôm, giảm mầm bệnh cho vụ tôm năm sau. Nhờ vậy mô hình lúa – tôm trở nên bền hơn.
Cùng với giống mới là thói quen mới: chú ý chất lượng hạt thay vì chỉ năng suất, giảm phân thuốc để phù hợp với ruộng nuôi tôm, liên kết với hợp tác xã và doanh nghiệp để bán gạo có tên, ghi chép quy trình để truy xuất được nguồn gốc. Không phải ai cũng thay đổi cùng lúc, và chuyện được mùa mất giá vẫn là nỗi lo thường trực của nhà nông. Nhưng nhìn chung, bộ giống ST đã giúp nhiều nông dân vùng này thấy hạt lúa của mình có thể có thương hiệu, không chỉ là hàng xá bán theo ký.
Bài học từ câu chuyện bộ giống ST
Nhìn lại, câu chuyện giống lúa ST có vài điều đáng nhớ cho bất cứ ai làm nông nghiệp hay quan tâm tới nông sản địa phương:
- Nghiên cứu sát vùng đất tạo ra kết quả phù hợp. Một giống hợp đất lúa – tôm ra đời từ chính vùng lúa – tôm.
- Chất lượng có thể đi trước năng suất. Gạo ngon mở ra thị trường mà gạo năng suất cao không có.
- Kiên trì quan trọng hơn may mắn. Hàng loạt giống trước ST25 là nền móng cho thành công của nó.
- Giống tốt cần hệ thống đi kèm. Giống xác nhận, quy trình canh tác, truy xuất nguồn gốc, bảo hộ tên gọi đều cần để người trồng và người mua được hưởng lợi.
- Thành công của một nhóm nhỏ có thể lan rộng. Một giống ra đời ở một tỉnh nay có mặt trong bữa cơm khắp cả nước.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ sư Hồ Quang Cua là người ở đâu?
Ông gắn bó lâu năm với ngành nông nghiệp tỉnh Sóc Trăng và với các chương trình chọn tạo giống lúa của tỉnh. Các chi tiết tiểu sử như năm sinh, quê quán, chức vụ từng đảm nhiệm nên tra cứu từ nguồn chính thức hoặc các bài phỏng vấn trực tiếp ông, để tránh sai lệch.
ST25 có phải do một người lai tạo ra không?
Không. Kỹ sư Hồ Quang Cua là người dẫn dắt, nhưng việc chọn tạo giống lúa luôn là công việc của một nhóm qua nhiều năm, có kỹ sư, kỹ thuật viên, nông dân tham gia thử nghiệm. Cách gọi "cha đẻ ST25" là cách nói của báo chí để ghi nhận vai trò người đứng đầu.
Bộ giống ST có bao nhiêu giống?
Bộ giống ST gồm nhiều giống mang số thứ tự khác nhau, được chọn tạo qua nhiều năm; không phải số nào cũng được đưa ra sản xuất rộng rãi. Những giống được biết đến nhiều là ST5, ST20, ST24, ST25. Danh sách đầy đủ và tình trạng công nhận nên xem từ nguồn chính thức của ngành nông nghiệp.
Nông dân muốn trồng ST25 thì lấy giống ở đâu?
Nên mua giống xác nhận từ các đơn vị cung cấp giống có tư cách pháp lý rõ ràng, có nhãn và chứng nhận chất lượng lô giống. Hỏi cán bộ khuyến nông, hợp tác xã ở địa phương để biết nguồn giống tin cậy. Tránh dùng lúa thịt tự để giống qua nhiều vụ vì giống dễ thoái hoá, lẫn tạp.
Vì sao giống lúa ngon lại ra đời ở cấp tỉnh chứ không phải viện lớn?
Nhóm ST làm việc nhiều năm ngay trên đồng ruộng Sóc Trăng, hiểu rõ nhu cầu của vùng lúa – tôm và kiên trì một hướng chất lượng. Các viện lớn cũng có nhiều giống lúa tốt; câu chuyện ST cho thấy nghiên cứu ở địa phương, sát sản xuất, có thể tạo ra kết quả có tầm quốc gia.